محسن شفیعی قهدریجانی؛ محسن محمدی فشارکی
چکیده
فالنامهها از انواع ادبیای در زبان فارسی هستند که سیر تحول آنها تابهحال مورد بررسی قرار نگرفته است. یکی از صورتهای پیشینی فالنامهها «حساب غالب و مغلوب» است که در متون ادبی و تاریخی فارسی ...
بیشتر
فالنامهها از انواع ادبیای در زبان فارسی هستند که سیر تحول آنها تابهحال مورد بررسی قرار نگرفته است. یکی از صورتهای پیشینی فالنامهها «حساب غالب و مغلوب» است که در متون ادبی و تاریخی فارسی بازتاب یافتهاست. از شاخصترین این متون خسرو و شیرین نظامی است. در ضمن این منظومه، فرهاد از مقولهای به نام «حساب غالب و مغلوب» به گونهای مبهم سخن میگوید که دریافت فحوای بیت با دشواری همراه است. همانطور که از واژهی حساب برمیآید، غالب و مغلوب نوعی محاسبه ریاضی است که در ابیات نظامی نحوهی محاسبه آن مشخص نیست و شارحان آثار نظامی نیز به نحوهی محاسبه و چیستی آن نپرداختهاند. در واقع غالب و مغلوب نوعی فال و پیشگویی است در قالب اعداد. این حساب اغلب در جنگ کاربرد دارد و مدعیان آن بر این باورند که با این حساب میتوانند طرف پیروز جنگ را پیش از ورود به جنگ مشخص کنند. در این مقاله ما با استفاده از روش کمی و توصیفی، پس از بررسی نمونههای غالب و مغلوب در متون چاپی و خطی فارسی و نگاهی بر منابع غیرفارسی به ارائهی نمونههای موجود در متون شاخص فارسی از این مقوله میپردازیم. سپس با استفاده از این منابع، ساختار و چگونگی محاسبهی «غالب و مغلوب» و نحوهی استفاده از آن، برای یافتن طرف غالب و طرف مغلوب در جنگ و موارد دیگر استفاده از آن را بیان خواهیم کرد.
