شعر پژوهی(بوستان ادب) - فهرست مقالات

راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در ستایش ممدوحان با تکیه بر نظریۀ چهارچوب سازی انتمن و مربع ایدئولوژیک ون دایک

امین بنی طالبی دهکردی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 09 شهریور 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53241.4646

چکیده

اشعار شاعران درباری به‌عنوان رسانه جمعی و غیرخنثی، نقش مؤثری در شکل‌دهی به افکار مخاطب دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در تبلیغ و ستایش خصایص جسمانی و باطنی سلاطین و اربابان ... بیشتر اشعار شاعران درباری به‌عنوان رسانه جمعی و غیرخنثی، نقش مؤثری در شکل‌دهی به افکار مخاطب دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در تبلیغ و ستایش خصایص جسمانی و باطنی سلاطین و اربابان قدرت دربار غزنه در 214 قصیده انجام شده‌است. به این منظور، دو نظریه چهارچوب‌سازی انتمن و مربع ایدئولوژیک ون‌دایک انتخاب شد. نگارنده با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش‌هاست که راهبردهای انتخاب‌شده برای چهارچوب‌سازی اشعار مدحی به چه صورت بوده‌؟ و فرخی چگونه چهارچوب‌های تبلیغاتی مورد نظر خویش را به اجرا درآورده‌؟ و راهبرد مرجع برای سایر راهبردها کدام است؟ نتایج نشان می‌دهد شاعر با تلفیق سه راهبرد پیش‌فرض، بزرگ‌نمایی و دراماتیزه‌شدگی به راهبردهای همدلی، فاصله‌گذاری، قطبی‌سازی، انکارکردن و صورت‌های ضدواقع‌گرا روی آورده‌است. در واقع، شاعر با بدیهی‌دانستن ایدئولوژی دینی و انتساب اغراق‌آمیز آن به اَعمال سلاطین غزنوی، به برانگیختن احساسات مخاطب در راستای حفظ وحدت درون‌گروهی پرداخته‌است؛ بر مبنای این پیش‌فرض، مخالفان به سبب بددینی و بر اساس راهبرد قطبی‌سازی و فاصله‌گذاری در نقطه مقابل قرار می‌گیرند. شاعر بر اساس اضلاع مربع ایدئولوژیک ون‌دایک با برجسته‌سازی ویژگی‌های مثبت ممدوح در سه چهارچوب مقدس‌مآبی، سخاوتمندی و جنگاوری (ضلع اول)، به انکارکردن سیاست‌ها و رفتارهای نادرست ممدوح (ضلع سوم) و انکار شایستگی بزرگان دینی و ملی پرداخته (ضلع دوم)؛ در مقابل، شاعر با استفاده از راهبرد صورت‌های ضدواقع‌گرا، به ارائه چهره‌ای ملعون از دشمن پرداخته‌است (ضلع چهارم) که بر اساس راهبرد دراماتیزه-شدگی و تحریک احساس نفرت مخاطب، نابودی او را امری واجب می‌داند. همچنین، شاعر در راهبردهای مثال-آوردن، تشبیه، مقایسه، هم‌معنایی و آشکارسازی، با ملموس‌سازی محتوا، بیان جزئیات وقایع، بهره‌گیری از استدلال‌های شاعرانه و افزایش قدرت اقناع‌کنندگی کلام، به دنبال تقویت ویژگی‌های مثبت جناح خودی (ممدوح) و برجسته‌سازی نقاط منفی دیگری (دشمن) و چهارچوب‌بندی کلام خویش است

مؤلفه‌های تصویرپردازی غزل شاعران مهاجر سبک هندی (بر اساس غزلیات طالب‌آملی)

روح اله هاشمی؛ محمدعلی محمودی؛ عبدالعلی اویسی کهخا

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 21 مهر 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.52973.4645

چکیده

طالب‌آملی (994- احتمالاً 1034-1036 هـ. ق) یکی از بزرگ‌ترین و پرکارترین شاعران سبک هندی است که بیش از هزار و ششصد غزل سروده است. مکان اولیه و ثانویه‌ای که طالب در آن زیسته؛ یعنی آمل و شبه قاره هند، تأثیر قابل‌توجهی ... بیشتر

تحلیل درون‌مایۀ مقطع غزل(با بررسی درون‌مایۀ مقطع غزل‌های میر کرمانی، خواجوی کرمانی، عماد فقیه کرمانی و حافظ شیرازی)

زهره احمدی پور اناری؛ حکیمه دانشور؛ مهدیه افرا

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 06 آبان 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.52526.4616

چکیده

در این پژوهش مقطع غزل‌های چهار شاعر قرن هشتم؛ میرکرمانی، خواجوی‌کرمانی، عمادکرمانی و حافظ شیرازی بررسی می‌گردد تا هم کم و کیف درون‌مایۀ مقطع غزلیات این شاعران معلوم شود و هم ظرفیت معنایی مقطع غزل ... بیشتر در این پژوهش مقطع غزل‌های چهار شاعر قرن هشتم؛ میرکرمانی، خواجوی‌کرمانی، عمادکرمانی و حافظ شیرازی بررسی می‌گردد تا هم کم و کیف درون‌مایۀ مقطع غزلیات این شاعران معلوم شود و هم ظرفیت معنایی مقطع غزل مشخص گردد. برای انجام این تحقیق از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده‌است؛ بدین منظور درون‌مایۀ تمام ابیات مقطع در دیوان غزلیات چهار شاعر استخراج و بررسی شد. نتایج تحقیق نشان داد که مقطع غزل جایگاهی برای ارائۀ درون‌مایه‌های متنوع غنایی و نیز مضامین غیرغنایی است؛ وجود درون‌مایه‌های واقع‌گرایانه از جمله رندانه (که زیربنای آن انتقاد اجتماعی است)، مفاخره، مدح، یادکرد وطن و بیان احوال شخصی در مقطع غزل، ظرفیت‌های معنایی بیت پایانی غزل را می‌افزاید و باعث می‌شود که بیت مقطع در پژوهش‌های تاریخی، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی مد نظر قرار گیرد. همچنین نتیجۀ تحقیق نشان داد که بیت مقطع می‌تواند موضعی برای مضمون‌گرایی یا معناگرایی باشد؛ به‌طوری‌که شاعر مضمون‌پردازی چون میرکرمانی در بیت مقطع نیز به بیان مضامین عاشقانه می‌پردازد، اما شاعر معناگرایی چون حافظ با رویکردی برون‌گرایانه، دربارۀ خود (با مفاخره و بیان احوال شخصی)، دربارۀ دیگران (با مدح) و دربارۀ جامعه (با پند و انتقاد) سخن می‌گوید.

بررسی اثرپذیری داستان عامیانه‌ی کوراوغلو ازآثار نظامی با تکیه بر «هفت‌پیکر» و «خسرو و شیرین»

محمدحسین نیکداراصل؛ فرود عبدالهی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 22 آذر 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53133.4640

چکیده

نظامی گنجوی، از بزرگ‌ترین شاعران اثرگذار و صاحب سبک در داستان‌سرایی ادب فارسی، با آفرینش آثاری همچون «خسرو و شیرین» و «هفت‌پیکر» مضامینی همچون خیر و شر، عشق و وفاداری را در ادبیات فارسی ... بیشتر نظامی گنجوی، از بزرگ‌ترین شاعران اثرگذار و صاحب سبک در داستان‌سرایی ادب فارسی، با آفرینش آثاری همچون «خسرو و شیرین» و «هفت‌پیکر» مضامینی همچون خیر و شر، عشق و وفاداری را در ادبیات فارسی جاودانه کرده است. این مضامین در بسیاری از آثار ادبی پس از او بازتاب یافته‌اند؛ از جمله در داستان‌ عامیانه‌ی «کوراوغلو». در این پژوهش، به شیوه توصیفی - تحلیلی، به بررسی مضامین وام‌گرفته از آثار نظامی در داستان‌های کوراوغلو پرداخته‌شده است. نتایج نشان می‌دهد که شروع داستان «کوراوغلو» با مضمون خیر و شر، به‌ویژه در ماجرای کور شدن علی‌کیشی توسط حسن پاشا، به‌گونه‌ای مستقیم از گنبد پنجم «هفت‌پیکر» الهام گرفته است. به‌علاوه، نژاد اسبان در «کوراوغلو» که از دریاها می‌آیند، با نژاد اسب شبدیز در «خسرو و شیرین» همگونی‌های اساطیری دارند و آفرینش هر دو ریشه کهن ایرانی دارند و رفتارها و ظاهر اسبان(قیرآت و دورآت) در داستان کوراوغلو نیز با شبدیز و گلگون همانندی قابل‌توجه دارند.. عنصر خواب نیز در هر دو اثر به‌عنوان پیشگو و راهنما به‌کاررفته است. به‌طورکلی، این پژوهش نشان می‌دهد که داستان‌های کوراوغلو در مضامین بنیادین خود، همچون خیر و شر، تقدس اعداد ، سفر، چشمه زندگی‌بخش به‌طور مستقیم و غیرمستقیم تحت تأثیر آثار نظامی بوده‌اند. این تأثیرات نشان‌دهنده‌ی پیوندهای عمیق بینامتنی بین این آثار و تأکید بر نقش کلیدی نظامی در شکل‌گیری ساختار حماسی و عاشقانه این داستان‌هاست.

ارزیابی دو مفهوم شعرشناسی شناختیِ «نقش» و «زمینه» برای تفسیر و خوانش شعر حافظ

محمدرضا امینی

دوره 16، شماره 3 ، آذر 1403، ، صفحه 23-40

https://doi.org/10.22099/jba.2024.47958.4428

چکیده

با ظهور شعرشناسی شناختی در دهه‌های اخیر توجه به رابطه‌ی زبان و ذهن و تمرکز بر فرایندهای ذهنیِ‌خوانندگان شعر بسیار بیشتر شده است. در بخشی از این نظریه که اهمیت رابطه‌ی «نقش» و«زمینه» را در ... بیشتر با ظهور شعرشناسی شناختی در دهه‌های اخیر توجه به رابطه‌ی زبان و ذهن و تمرکز بر فرایندهای ذهنیِ‌خوانندگان شعر بسیار بیشتر شده است. در بخشی از این نظریه که اهمیت رابطه‌ی «نقش» و«زمینه» را در ادراک بشر نشان می‌هد، پیشنهاد می‌شود که در تحلیل ادراک انسان از شعر نیز این دو مفهوم که می‌توانند چگونگی هدایت توجه ذهنی و درنتیجه تصویرسازی یا اثرگذاری شعر بر مخاطب را نشان دهند، به دقت موردمطالعه قرار گیرد. مقاله‌ی حاضر نخست کوشیده دریافت درستی را از نگاه کلی این نوع از شعرشناسی به دست آورد و سپس با تمرکز بیشتر بر تعریف و کارکردهای نقش و زمینه، نمونه‌هایی از آن‌ها را در شعر حافظ ارائه دهد. افزون‌برآن برمبنای تعریف خاص این نظریه از «تفسیر» و «خوانش» تحلیل‌ نمونه‌های شعر حافظ به دو شکل خرد و کلان انجام شده. در تحلیل خرد تمرکز بر توضیح چگونگی جزئیات کارکرد نقش و زمینه در یک بیت یا یک غزل است؛ اما در تحلیل کلان با دریافت مفهوم بنیادینی که از این‌گونه تحلیل‌های خرد حاصل آمده، گستره‌ی وسیع‌تری از دیوان بدین‌ترتیب موردمطالعه قرار گرفته که نخست الگوی اصلی نقش و زمینه در بیت‌های نمونه و سپس در یک غزل تصادفی با مطلع «یارم چو قدح به دست گیرد» تشریح شده است. این روش به طریقی عینی به استخراج مفهوم بنیادی «تجلی» در آن غزل منجر شده و سپس اهمیت این مفهوم در اندیشه‌ی حافظ با یافتن مصداق‌های دیگر در سراسر دیوان تأیید شده است. مجموعه‌ی این مباحث، تحلیل‌ها و نتایج نشان می‌دهد که باوجود برخی ضعف‌ها و کاستی‌های احتمالی به‌ویژه در تشخیص مصادیق، دو مفهوم نقش و زمینه در مطالعه‌ی خرد و کلان می‌تواند به نتایج قابل‌توجهی در زمینه‌ی تشخیص ساختارهای بلاغی و تفسیر و خوانش شعر حافظ و سایر اشعار فارسی منجر شود.

بررسی کارکرد هجو در اندیشه کمال الدین اسماعیل اصفهانی

حشمت اله انصاری؛ مریم جعفری؛ غلامعباس ذاکری

دوره 16، شماره 3 ، آذر 1403، ، صفحه 41-58

https://doi.org/10.22099/jba.2024.49494.4503

چکیده

تحقیق پیش رو میکوشد تا کارکردهای صنعت هجو را با انگیزهها و دلایل مختلف آن در اندیشه‌ی کمالالدین اسماعیل اصفهانی بررسی و تحلیل کند. شیوه‌ی کار منبعپژوهی است که پس از تدوین یافتهها به تحلیل ... بیشتر تحقیق پیش رو میکوشد تا کارکردهای صنعت هجو را با انگیزهها و دلایل مختلف آن در اندیشه‌ی کمالالدین اسماعیل اصفهانی بررسی و تحلیل کند. شیوه‌ی کار منبعپژوهی است که پس از تدوین یافتهها به تحلیل دادهها پرداختهایم. از مهم‌ترین دلایل و انگیزه‌های کمالالدین به سرودههای هجوی، عوامل اجتماعی، مسکنت و فقر، طماعی و گدامنشی، حرص و آز، تعلل ممدوح در اعطای صله، بخل و امساک منعمان، درخواست و تقاضا، محرومیت شاعر از کسب معیشت و رسیدن به مال و منال بوده است. رعایت نکردن عفت کلام در بسیاری از سرودههای کمالالدین اسماعیل از یک‌طرف و عوامل سیاسی و اجتماعی زمان شاعر ازطرف‌دیگر باعث شده که وی از شگردهای هنری و بلاغی نهایت بهره را ببرد. کمالالدین با استفاده از وجاهت ادبی مانند موسیقی کناری، کنایه و تعریض، تهکم، افتنان، و ذم شبیه به مدح، غیرمستقیم و پنهان مهجویان خود را هجو کرده است. وی توانسته با بهره از این شگردها از زشتی و رکاکتی که مختص سخنان هجوگونه است، بکاهد و بر ارزش ادبی و هنری سرودههای خود بیفزاید. وی با استفاده از این شیوه، سخنان و تصاویر بکر و نو آفریده که حکایت از نازک‌خیالی و خلاقالمعانی بودن شاعر دارد. ازلحاظ فکری هجویات کمالالدین بازنمود اوضاع فرهنگی و اجتماعی مردم و اخلاق حاکم بر جامعه است.

تناسب آوا و مضمون در غزلیّات هم‏زمینة حافظ و عماد فقیه

طاهره ایشانی

دوره 12، شماره 3 ، آذر 1399، ، صفحه 31-60

https://doi.org/10.22099/jba.2019.22113.3292

چکیده

درباره‌ی شعر حافظ همواره این مسئله مطرح بوده که علّت محبوبیّت بیشتر شعر او در مقایسه با شعر شاعران هم‏روزگار او پس از آن چیست. عماد فقیه از جمله شاعران هم‏عصر حافظ است که شعرش توجّه حافظ را به خود جلب ... بیشتر درباره‌ی شعر حافظ همواره این مسئله مطرح بوده که علّت محبوبیّت بیشتر شعر او در مقایسه با شعر شاعران هم‏روزگار او پس از آن چیست. عماد فقیه از جمله شاعران هم‏عصر حافظ است که شعرش توجّه حافظ را به خود جلب کرده و حتّی حافظ در استقبال از برخی اشعار وی، غزل‏هایی سروده است؛ امّا شعر عماد فقیه به زیبایی و دلپذیری شعر حافظ نیست. بنابر فرضیه‌ی این پژوهش، یکی از تفاوت‏های غزل حافظ با غزل عماد در جنبه‏های موسیقایی شعر نهفته است. موسیقی از جمله عواملی است که در همان خوانش اوّلیّه‌ی شعر حافظ، هر خواننده‏ای را حتّی بدون درک و دریافت آرایه‏های ادبی و معانی و مفاهیم تخصّصی و فنّی نهفته در آن، مجذوب خود می‏کند. این تفاوت زمانی آشکارتر می‏شود که حافظ اشعاری هم‏زمینه با اشعار عماد فقیه سروده است؛ بنابراین لازم است، موسیقی این‌گونه اشعار سنجیده شود تا بتوانیم فرضیّه‌ی خود را اثبات یا رد کنیم. یکی از جنبه‏های موسیقایی شعر، کاربست واج‏های متناسب با فحوای شعر است. واج و نقش القاگری آن در نظریّه‌ی موسیقی گرامون مطرح شده است. در این پژوهش برآنیم با بهره‏گیری از این نظریّه، به این پرسش پاسخ دهیم که شعر حافظ چه ویژگی‏ها و شاخص‏هایی از نظر آوایی دارد که سبب برتری شعر او بر شعر ‏عماد فقیه گردیده است. به‌همین‌منظور به تحلیل سنجشی ده غزل هم‏زمینه‌ی این دو شاعر به روش توصیفی‌تحلیلی و آماری پرداخته‏ایم. نتیجه‌ی این پژوهش گویای تأیید فرضیّه‌ی تحقیق است که به‌طورِ مفصّل به آن پرداخته شده است.

تحلیل عوامل ناشاعرانگی ها در شعر منثور شاملو

مختار فیاض؛ اسحاق طغیانی؛ غلامحسین شریفی ولدانی

دوره 12، شماره 3 ، آذر 1399، ، صفحه 217-240

https://doi.org/10.22099/jba.2019.34868.3526

چکیده

احمد شاملو نماینده‌ی اصلی شعر منثور در ادبیات معاصر ایران است. درباره‌ی وجوه مختلف شعری او در این قالب، مقاله‌ها و نقدهای بسیاری نوشته‌ شده ‌است. بیشتر نگاه منتقدان معطوف بر بازنمایی شعر منثور از آینه‌ی ... بیشتر

تجلّی شاعرانه‌ی رنگ و آهنگ در غزلیات بیدل دهلوی

محمد میر؛ سامره شاهگلی

دوره 12، شماره 3 ، آذر 1399، ، صفحه 267-294

https://doi.org/10.22099/jba.2019.31447.3203

چکیده

از جمله تصاویر مهم بلاغی که در بررسی و شناخت سبک شخصی هر شاعر نقش مؤثری ایفا می‌کند، کاربرد رنگ‌ها، آهنگ‌ها و میزان استفاده‌ی شاعر از این نوع واژه‌ها است. اهمیّت این مسئله در شعر برخی از شاعران، به‌ویژه ... بیشتر

بررسی بن مایه گناه- رستگاری در قالب روایت های عشق نامادری به پسرخوانده (بررسی مقایسه ای یوسف و زلیخای جامی و روایت تبتی داستان ملکه و راهب)

منیژه عبدالهی

دوره 12، شماره 1 ، خرداد 1399، ، صفحه 112-121

https://doi.org/10.22099/jba.2019.31364.3194

چکیده

یکی از کهن ترین و گسترده ترین بن مایه های داستان های عاشقانة جهان، عشق نامادری به پسر همسر است. در ادب پارسی افزون بر بهترین نمونۀ ایرانی آن که در داستان سیاوش و سودابۀ شاهنامه گزارش شده است، با تأثیر پذیری ... بیشتر یکی از کهن ترین و گسترده ترین بن مایه های داستان های عاشقانة جهان، عشق نامادری به پسر همسر است. در ادب پارسی افزون بر بهترین نمونۀ ایرانی آن که در داستان سیاوش و سودابۀ شاهنامه گزارش شده است، با تأثیر پذیری از روایت قرآنی داستان سامی یوسف و زلیخا، آثارو منظومه هایی پدید آمد که هنری ترین آن ها محبت نامه سرودۀ عبدالرحمن جامی در اورنگ پنجم از هفت اورنگ است. در آثار ملل دیگر نیز روایت هایی با بن مایه مشترک با این داستان وجود دارد که از آن جمله روایتی از شرق دور و در ادبیات تبتی است که در نوشتار حاضر زیر عنوان داستان راهب وایروکانا و ملکه شی پونگ‌زا، معرفی می شود. سپس در نگاهی کلی نشان داده می شود که رویکرد اصلی این داستان ها بر اصل ترکیب تقابلی گناه- رستگاری قرار دارد و هر دو شخصیت اصلی (زن خطاکار و مرد پرهیزگار) برای عبور از خطا و رسیدن به رستگاری ناگزیر از چهار مرحله: گناه، عقوبت، رهایی از گناه، و رستگاری، عبور می کنند. همچنین درتحلیل گناه در ترکیب تقابلی گناه- رستگاری، با بهره مندی از تحلیل اسطوره ای نشان داده می شود که زن خطاکار در این روایت ها نمادی از آیین ها و اعتقادات کهن و مهجور و مرد پرهیزگار جلوه ای از نظم نوآیین در جوامعی هستند که در سپیده دم تاریخ خود در حال پی افکندن بنیادی نوین هستند و این تقابل کهن و نو به صورت تقابل گناه- رستگاری در این داستان ها نمود می یابد.

بازتاب اجتماعیات در شعر غنایی قرن ششم (برپایه اشعار سنایی، انوری، خاقانی و نظامی)

فاطمه نیری؛ زرین تاج واردی

دوره 11، شماره 2 ، شهریور 1398، ، صفحه 207-228

https://doi.org/10.22099/jba.2018.28400.2915

چکیده

در قلمرو شعر، نوع غنایی، کهن‌ترین شکلی است که شاعر در آن خویشتن خویش را به تصویر می‌کشد و ضمن آن به بیان عواطف شخصی خود از زندگی و جهان می‌پردازد و شاعر ساختار ذهنش را در قالب یک اثر ادبی به جامعه عرضه ... بیشتر

جایگاه تصویر در شعر غنایی (با نگاهی به منظومه های عاشقانه)

حسین آقاحسینی؛ آسیه محمدابراهیمی

دوره 10، شماره 4 ، اسفند 1397، ، صفحه 1-22

https://doi.org/10.22099/jba.2018.26662.2786

چکیده

تصاویر شعری، حاصل پیوند تجربه‌های عاطفی شاعر با پدیده‌ها و وقایع پیرامون او است. به بیان دیگر، احساسات و همچنین مفاهیمی که شاعر در صدد انتقال آنها به مخاطب است، ناگزیر در کالبدی از جنس واژگان و عبارات ... بیشتر تصاویر شعری، حاصل پیوند تجربه‌های عاطفی شاعر با پدیده‌ها و وقایع پیرامون او است. به بیان دیگر، احساسات و همچنین مفاهیمی که شاعر در صدد انتقال آنها به مخاطب است، ناگزیر در کالبدی از جنس واژگان و عبارات مطرح می‌شود و شاعر به مثابه یک هنرمند، با ورود عنصر تخیّل، که برجسته‌ترین ویژگی کلام ادبی شناخته می‌شود؛ آن را چونان تابلو نقّاشی عرضه می‌نماید. بدیهی است که این اثر فاخر می‌تواند با انبوهی از صناعات بلاغی، رنگی از تکلّف و تصنّع بگیرد و یا با عباراتی ساده و عاری از آرایه‌های ادبی بیان شود. بی شک تصویری که در عینیت بخشیدن به مضامین درونی و حسّی شاعر موفّق تر است، نسبت به تصویری که مانند یک عکس، به محاکات دقیق دنیای اطراف شاعر پرداخته و قادر نیست احساس و گاه مفاهیم انتزاعی شاعر را بیان نماید، هنری‌تر خواهد بود. بنابراین از یک سو میزان تصرّف خیال‌انگیز شاعر در زبان و برجسته‌کردن آن از رهگذر هنجارگریزی و آشنایی‌زدایی و از سوی دیگر شیوه‌ی چیدمان کلمات در بیت و میزان نزدیکی مضامین شعری با تجربه‌ی شاعر، در زیبایی تصویر اهمیّت زیادی دارد. این تصاویر بنابر شرایط گوناگون از قبیل: سبک فردی و تاریخی شاعر، مخاطبان، محتوا و نوع ادبی اثر، دارای ساختار ویژه‌ای است. در شعر غنایی، مضامین عاشقانه با پوششی از آرایه‌ها و بر مبنای احساس فردی شاعر مطرح می‌شود. در این گونه‌ی ادبی، ساختار تصاویر شعری به طور ویژه‌ای با تعریف تصویر در زبان ادبی قرابت دارد. این پژوهش کوشیده است ویژگی‌های تصاویر شعری و جایگاه آنها در شعر غنایی، با نگاهی به پنج منظومه‌ی عاشقانه تحلیل شود. این آثار عبارت است از: خسرو و شیرین نظامی، شیرین و خسرو امیرخسرو دهلوی، خسرو و شیرین ‌هاتفی، فرهاد و شیرین وحشی بافقی و خسرو و شیرین شهاب ترشیزی.

تحلیل و بررسی تاثیر اندیشه‌های ایران باستان بر شکل‌گیری استعاره‌های درباری در خمسه‌ی نظامی از منظر شناختی

اردشیر سنچولی جدید؛ مریم صالحی نیا

دوره 10، شماره 4 ، اسفند 1397، ، صفحه 137-158

https://doi.org/10.22099/jba.2018.24891.2622

چکیده

اندیشه های ایران باستان از خاستگاه های مهم و اصلی نظام فکری و اندیشه ای نظامی گنجوی است. او به ایران باستان و زبان پهلوی دلبستگی خاصی داشت و برخی داستان‌هایش نیز در فضای ایران پیش از اسلام رقم می خورد. ... بیشتر اندیشه های ایران باستان از خاستگاه های مهم و اصلی نظام فکری و اندیشه ای نظامی گنجوی است. او به ایران باستان و زبان پهلوی دلبستگی خاصی داشت و برخی داستان‌هایش نیز در فضای ایران پیش از اسلام رقم می خورد. مطالعه و بررسی آثار وی نشان می دهد که او بسیار تحت تاثیر این نوع اندیشه‌ها قرار دارد و این اندیشه ها باعث شده است تا استعاره‌های درباری متنوعی در خمسه‌ی نظامی شکل بگیرد؛ استعاره‌هایی که به دلیل انسجامی که در متن خمسه ایجاد کرده، به یکی از شاخصه های سبکی برجسته و قابل توجه در سطح بلاغی خمسه تبدیل شده است. با توجه به همین موضوع و اهمیت نقش استعاره های درباری در خمسه، این پژوهش تلاش دارد با مبنا قرار دادن نظریه‌ی استعاره‌ی شناختی، به بررسی نقش اندیشه های ایران باستان در شکل گیری استعاره های درباری بپردازد و از رهگذر تحلیل برخی از استعاره‌های مهم درباری، تاثیر این نوع اندیشه‌ها را بر ذهن و روان نظامی مورد تحلیل و بررسی قرار دهد. نتایج این تحقیق نشان می دهد، کاربرد استعاره‌هایی نظیر محمد شاه است، خورشید شاه است، شاه نور است و خورنق آرمانشهر است در خمسه‌ی نظامی، حاکی از این است که اندیشه-هایی همچون اندیشه ی ایرانشهری و برخی از مولفه های آن مانند اعتقاد به شاه آرمانی و آرمانشهر و همچنین باورهای مربوط به فره ایزدی و آیین میتراییسم نقش به‌سزایی در شکل گیری برخی از مهم ترین استعاره های درباری نظامی داشته اند.

دو مضمون‌ از توصیف واقعی معشوق در غزل منزوی، بهبهانی و بهمنی

زهره احمدی پور اناری

دوره 10، شماره 2 ، شهریور 1397، ، صفحه 1-16

https://doi.org/10.22099/jba.2017.23773.2514

چکیده

بررسی سیر غزل فارسی نشان می‌دهد که غزل بیش‌تر متکی بر خیال‌پردازی و مضمون‌آفرینی درباره عشق بوده و اغلب غزل‌سرایان به جای توصیف احوال و تجربیات عاشقانه، با تخیل و ممارست در شاعری، مضمون‌پردازی -کرده‌اند، ... بیشتر بررسی سیر غزل فارسی نشان می‌دهد که غزل بیش‌تر متکی بر خیال‌پردازی و مضمون‌آفرینی درباره عشق بوده و اغلب غزل‌سرایان به جای توصیف احوال و تجربیات عاشقانه، با تخیل و ممارست در شاعری، مضمون‌پردازی -کرده‌اند، اما در دوره معاصر، برخی ازغزل‌سرایان کمابیش به توصیف واقعی حالات عاشقانه خود پرداخته‌اند. سیمین بهبهانی، حسین منزوی و محمدعلی بهمنی از جمله غزل‌سرایان نوگرای معاصر هستند که به نظر می‌آید مضامینی را در غزل خود جاری ساخته‌اند که رنگ و بویی از واقعیت عشق و زندگی دارد. در این تحقیق با بررسی دو مضمون "دست" و "صدا"، در غزل سه شاعر نام‌برده، با روش توصیفی و تحلیلی، روشن می‌گردد که غزل-سرای معاصر در پردازش مضمون عاشقانه به گونه‌ای کار کرده است که غزل عاشقانه را از اوج خیال‌پردازی، به سطح واقعیت‌های زندگی و نیازهای انسانی نزدیک ساخته‌است. بررسی غزل‌های سه شاعر معاصر نشان داد که دو مضمون "دست" و "صدا"، از اصلی‌ترین مضمون‌هایی است که نشان می‌دهد غزل‌سرایان سنتی‌پرداز معاصر بر آن شده‌اند ، در توصیف احوال عاشق و معشوق، به تدریج از کلیشه‌ها دور شوند و به بیان احساسات واقعی خود بپردازند. مضمون "دست" نشان دهندهء رابطه و نیاز عاطفی میان عاشق و معشوق و "صدا" نشان‌دهندهء همدلی و همفکری میان عاشق و معشوق است.

کارکرد ردیف در فرم و ساختار غزلیات حافظ

تیمور مالمیر

دوره 9، شماره 4 ، اسفند 1396، ، صفحه 143-162

https://doi.org/10.22099/jba.2017.24101.2553

چکیده

گزینش هر واژه یا تعبیر شاعر نه تنها در بیت، بلکه در طول شعر نیز مؤثر است. اگر به انتخاب واژه یا تعبیری توجه کنیم که به‌عنوان «ردیف» در پایان هر بیت تکرار می‌شود به اهمیّت انتخاب شاعر و لزوم تناسب ... بیشتر

شخصیت عاشق در غزل‌های روایی: آدم زیادی یا قهرمان بایرونی

مریم حیدری؛ زهرا آقا بابایی خوزانی

دوره 9، شماره 1 ، خرداد 1396، ، صفحه 47-72

https://doi.org/10.22099/jba.2017.3947

چکیده

پس از افول قالب قصیده، سنت داستان‌گویی در تغزّل‌ها که در بخش نخستین قصیده وجود داشت، تا حدّی در غزل حفظ شد و زمینه‌ی به وجود آمدن گونه‌ی خاصی از غزل با عنوان «غزل روایی» را فراهم آورد. برخی از غزل‌های ... بیشتر پس از افول قالب قصیده، سنت داستان‌گویی در تغزّل‌ها که در بخش نخستین قصیده وجود داشت، تا حدّی در غزل حفظ شد و زمینه‌ی به وجود آمدن گونه‌ی خاصی از غزل با عنوان «غزل روایی» را فراهم آورد. برخی از غزل‌های روایی تنها معدودی از عناصر داستانی را دارا هستند و با پیرنگی ضعیف، کنش‌هایی اندک، و فقدان اوج و فرود داستانی، ساخت طرح پیدا می‌کنند؛ اما برخی دیگر حاوی عناصر بیشتری هستند و در موارد استثنایی، به چارچوب قصه‌ای با کنش‌های پی‌درپی نزدیک می‌گردند. یکی از عناصر اصلی در غزل‌های روایی، شخصیت است. شخصیت‌ها در این روایات، ویژگی‌های منحصر به فرد و دو‌گانه‌ای دارند. آنها از طرفی پذیرای الگوهای سنّتی هستند و به صورت نوعی یا قراردادی ظاهر می‌شوند، و از طرفی به ویژگی‌های شخصیت‌های داستان‌های کوتاه و مدرن قرن بیستمی نزدیک می‌گردند. در گونه‌ی دوم به نوع خاصی از شخصیت برمی‌خوریم که می‌توان آن را با شخصیت «قهرمان بایرونی» در ادبیات انگلیس یا «شخصیت آدم زیادی» در ادبیات روس، منطبق دانست. انفعال، بی عملی، و آرمان‌گرایی، از ویژگی‌های برجسته‌ی این شخصیت به شمار می‌روند. در این مقاله، پس از مرور کلی شخصیت در غزل‌های روایی، به بررسی مختصات این گونه‌ی خاص پرداخته می‌شود.

بررسی و تحلیل نقش پیک‌ها در محبت‌نامه‌ی ابن نصوح شیرازی

محمد حسین امانت؛ زرین تاج واردی

دوره 8، شماره 4 ، اسفند 1395، ، صفحه 1-24

https://doi.org/10.22099/jba.2017.3873

چکیده

هدف این مقاله بررسی و تحلیل نوآوری‌های ابن نصوح‌شیرازی، شاعر قرن هشتم و نقش پیک‌ها در منظومه‌ی محبت‌نامه است. محبت‌نامه از منظومه‌هایی است که زیرمجموعه‌ی ده‌نامه‌ها قرار می‌گیرد. ده‌نامه؛ منظومه‌ای ... بیشتر هدف این مقاله بررسی و تحلیل نوآوری‌های ابن نصوح‌شیرازی، شاعر قرن هشتم و نقش پیک‌ها در منظومه‌ی محبت‌نامه است. محبت‌نامه از منظومه‌هایی است که زیرمجموعه‌ی ده‌نامه‌ها قرار می‌گیرد. ده‌نامه؛ منظومه‌ای عاشقانه و روایی است در قالب تلفیقی غزل و مثنوی که بر اساس تبادل نامه میان عاشق و معشوق شکل می‌گیرد. الگوی اصلی اغلب ده‌نامه‌‌سرایان، ده‌نامه‌‌ی اوحدی‌مراغه‌ای است اما ابن‌نصوح در این عرصه‌، دست به نوآوری‌هایی زده است. هنرنمایی ابن نصوح دراین است که هم تعداد پیک‌ها را افزوده و هم بسیار هوشمندانه، این پیک‌ها را درخیال‌آفرینی به کار برده است. محبت‌نامه‌ ده پیک دارد: ماه، خورشید، باد صبا، باد شمال، شانه، آیینه، شمع، پروانه، گل و بلبل. در حقیقت، ابن نصوح ده‌نامه‌ی خود را نه بر پایه‌ی نامه‌ها بلکه بر اساس این ده پیک بنا کرده است. بنابراین، نه تنها نامه‌ها در محبت‌نامه بر اساس گفتگوی میان عاشق یا معشوق با پیک‌ها شکل می‌گیرد؛ بلکه پیشبرد روایت نیز بر عهده‌ی پیک‌هاست. وی هنرمندانه میان هرپیک، فرستنده و گیرنده‌ی آن تناسبی دلنشین برقرار ساخته است. همچنین این ده پیک درمضمون‌آفرینی، ساخت و تداعی تصاویر و فضاسازی در محبت‌نامه نقش اساسی دارند. مهم‌ترین پیک محبت‌نامه، پیک ششم یعنی آینه است. ابن‌نصوح به خوبی از این پیک و رمز آینه بهره برده است. آینه، نقطه‌ی عطف روایت، در محبت‌نامه است. معشوق پس از دیدن حقیقت عشق درآینه و آگاهی از اتحاد عاشق و معشوق، دگرگون شده و پس ازآن است که مقدمات وصال فراهم می‌گردد. پژوهش‌هایی بدین شیوه می‌تواند در شناساندن ارزش ادبی ده‌نامه‌ها، بسیار موثر باشد؛ گونه‌ای که تقریبا ناشناخته است.

بررسی مضامین اجتماعی و سیاسی در مقطعات انوری ابیوردی

شهین حقیقی؛ محمدحسین کرمی

دوره 8، شماره 4 ، اسفند 1395، ، صفحه 47-70

https://doi.org/10.22099/jba.2017.3713

چکیده

اوحدالدین علی ابن محمدبن اسحاق ابیوردی، متخلص به انوری، از شاعران قصیده‌سرای سده‌ی 6 هجری قمری در حوزه‌ی خراسان ا‌ست که بیش از هرچیز در جایگاه شاعری مدیحه‌سرا شناخته شده است. بدیهی‌ست شاعری که از ... بیشتر

جلوه های خاص معشوق در غزل های صائب

زهره احمدی پور اناری

دوره 8، شماره 3 ، آذر 1395، ، صفحه 1-20

https://doi.org/10.22099/jba.2016.3613

چکیده

عشق مهم ترین مضمون غزل است که در دو شاخه ی عشق آسمانی و عشق زمینی حضور داشته و غزل فارسی را غنی و دلنشین ساخته است. بیان معانی عاشقانه از هر نوع (آسمانی و زمینی )که باشد مستلزم بیان رابطه عاشق و معشوق است. ... بیشتر

بررسی تطبیقی ساخت موضوعیِ رباعیات اصیل خیام با برخی رباعیات منسوب به وی

طاهره ایشانی؛ حسین رضایی لاکسار

دوره 8، شماره 3 ، آذر 1395، ، صفحه 31-50

https://doi.org/10.22099/jba.2016.3655

چکیده

بررسی اصالت متون مختلف ادب فارسی با استفاده از الگوهای علمی و چارچوب‌های مشخص، می‌تواند از طرفی، معیاری واحد برای داوری دربارة اصالت این متون به دست دهد، و از طرف دیگر، بسیاری از این متون را که هنوز ... بیشتر

قافیه و مضمون آفرینی با تکرار قافیه در غزلیات صائب تبریزی

مرضیه طاهری؛ محمدحسین کرمی

دوره 7، شماره 3 ، آذر 1394، ، صفحه 57-84

https://doi.org/10.22099/jba.2015.2871

چکیده

قافیه یکی از مزایای عمدۀ کلام موزون است که هم در موسیقی شعر نقش اساسی دارد و هم مرکز ثقل بیت و مایۀ توجه مخاطب است. از مهم‌ترین ویژگی‌های قافیه این است که عواطف شاعر را سامان می‌دهد و مخاطب را مجبور می‌کند ... بیشتر قافیه یکی از مزایای عمدۀ کلام موزون است که هم در موسیقی شعر نقش اساسی دارد و هم مرکز ثقل بیت و مایۀ توجه مخاطب است. از مهم‌ترین ویژگی‌های قافیه این است که عواطف شاعر را سامان می‌دهد و مخاطب را مجبور می‌کند که دوباره بازگردد و درباره بیت بیندیشد.در ادب کهن فارسی تکرار قافیه به عنوان عیوب شعر شناخته شده است، اما شاعران سبک هندی مانند طالب آملی و صائب تبریزی، قافیه را به کرات در غزل‌هایشان تکرار کرده‌اند و در اندیشۀ آنان، این کار نه تنها از زیبایی شعرشان نکاسته است، بلکه نشانگر ظرافت و نازکی خیال آنان است. زیرا شاعر سبک هندی، شاعر خیال و مضمون است. از‌این‌رو هرچه شاعر در مضمون‌پردازی خبره باشد، در این سبک استادتر است.می‌توان گفت در 60 الی 65 درصد از غزلیات صائب، تکرار قافیه وجود دارد. اما وی با تکرار قافیه، ذهن نازک‌اندیش خویش را به مخاطب نشان می‌دهد، زیرا او هر قافیه را به عنوان عنصری جدید با مضامین و واژگان جدید پیوند می‌دهد، تا آن‌جا که همان واژه‌ی تکراری در بیتی دیگر زمینه‌ساز مضامین دیگر می‌شود. او از این تکرار تداعی معانی جالبی می‌آفریند و گاه نیز واژگان تکراری را با معناهای متفاوت یا دلالت‌های ضمنی آن‌ها به کار می‌گیرد.در این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است، به بررسی سازوکار صائب با تکرار قافیه در غزل می‌پردازیم.واژگان کلیدی: تکرار، سبک هندی، صائب، غزل، قافیه، مضمون‌سازی.

مسعود سعد از دیدگاه شاعران نزدیک به زمان او

سمیه فرازمند؛ سید محمود الهام بخش

دوره 7، شماره 3 ، آذر 1394، ، صفحه 85-104

https://doi.org/10.22099/jba.2015.2581

چکیده

مسعود سعد یکی از شاعران بزرگ ایران در نیمة دوّم قرن پنجم هجری است. او که از پیشروان تحوّل شعری در آن دوره به شمار می‌آید، مورد توجّه شاعران معاصر و نزدیک به دوران خود بوده است. برخی از این شاعران از جمله ... بیشتر مسعود سعد یکی از شاعران بزرگ ایران در نیمة دوّم قرن پنجم هجری است. او که از پیشروان تحوّل شعری در آن دوره به شمار می‌آید، مورد توجّه شاعران معاصر و نزدیک به دوران خود بوده است. برخی از این شاعران از جمله سنایی، معزّی و عثمان مختاری قطعات و قصایدی مستقل در ستایش او گفته‌اند. شاعرانی همچون رشیدی، ادیب صابر، جمال‌الدّین عبدالرزّاق و فلکی نیز از او به عنوان سخنوری توانا در شعر خود یاد کرده‌اند. علاوه بر اینان، نظامی عروضی و رشید وطواط که در نویسندگی نیز دستی داشته‌اند، در آثارشان، کلام او را ستوده‌اند. گرچه غالب این ستایش‌ها مبهم است، بعضی از آنها ناقدانه و روشن است و به ویژگی‌های شعر مسعود سعد از جمله سهل و ممتنع بودن، فصاحت، جزالت، تأثیرگذاری، حسن معانی و لطف الفاظ اشاره می‌کنند. برخی از شاعران نیز همچون خاقانی، اعتقادی به مسعود نداشته، و حتّی او را سخنوری مقلّد دانسته‌اند.در این مقاله ضمن پرداختن به دیدگاه‌های شاعران معاصر و نزدیک به زمان مسعود سعد دربارة او و نقد آن دیدگاه‌ها، نشان داده‌ شده منشأ برخی اختلاف‌نظرها دربارة وی، تحوّل سریع شعر در قرن ششم است. شعر در این سده آنچنان با سرعت در حال پیشرفت بوده که آثار مسعود سعد که در دورة خود به دلیل نوآوری‌هایی که داشته، مورد توجّه سخنوران آن عصر بوده، با ظهور شاعران بزرگی همچون خاقانی که تحوّلات شگرفی در شعر فارسی ایجاد کردند، رونق و تازگی خود را از دست می-دهد و تنها در میان شاعران واپس‌گرا، مقبولیّت خود را حفظ می‌کند.

تحلیل شخصیّت یاور گریماس در چهار منظومۀ غنایی

فرّخ لطیف نژاد

دوره 7، شماره 3 ، آذر 1394، ، صفحه 125-152

https://doi.org/10.22099/jba.2015.3033

چکیده

در تحقیق حاضر به بررسی و مقایسۀ نقش کنشگر یاور در چهار داستان غنایی «ویس ورامین» فخر الدّین اسعد گرگانی، «لیلی و مجنون» و «خسرو و شیرین» نظامی و «یوسف و زلیخا»ی جامی پرداخته شده ... بیشتر

نوع ادبی سوگندنامه

علی اکبر احمدی دارانی

دوره 7، شماره 2 ، مرداد 1394، ، صفحه 1-24

https://doi.org/10.22099/jba.2015.2575

چکیده

سوگندنامه نوع ادبی ویژه‌ای در ادبیات فارسی است. در این نوع ادبی که نمونه‌های فراوانی از آن در دیوانهای شاعران و تذکره‌ها و جُنگ‌ها ضبط شده است، شاعر بر طبق مبانی و اصولی خاص و شناخته شده، می‌کوشد تا ... بیشتر

دلایل اجتماعی گرایش ایرج میرزا به ادب غنایی

فهیمه اسدی

دوره 7، شماره 2 ، مرداد 1394، ، صفحه 25-50

https://doi.org/10.22099/jba.2015.2582

چکیده

چکیدهاززمانیکه نخستین باریونانیان انواع ادبی رابه چهارنوع حماسه، غنا، ادب تعلیمی و نمایشی تقسیم کرده اند، هزاران سال می گذرد؛ البته قرن ها گذشت تا فرمالیست های روس در قرن بیستم، نوع حماسه رامربوط به ... بیشتر چکیدهاززمانیکه نخستین باریونانیان انواع ادبی رابه چهارنوع حماسه، غنا، ادب تعلیمی و نمایشی تقسیم کرده اند، هزاران سال می گذرد؛ البته قرن ها گذشت تا فرمالیست های روس در قرن بیستم، نوع حماسه رامربوط به دوران طفولیت جوامع بشری و نوع غنارامرتبط بادوران جوانی آن بدانند. اکنون با ید دیدآیابین طبقه اجتماعی آفریننده اثر و گرایش به هریک از این انواع ادبی رابطه ای وجود دارد؟این پرسشی است که این مقاله درصدد پاسخ به آن است.ایرج میرزا یکی از برجسته ترین شاعران دوره مشروطه است که البته به لحاظ پایگاه اجتماعی با دیگر شاعران این دوره متفاوت است. تعلق او به طبقه اشراف ساختار و محتوای شعر او را از دیگر شاعران این دوره متفاوت می کند در این مقاله از منظری ویژه برخی جنبه های شعر او را نقد می کنیم.آن منظر ویژه ، بهره بردن از «ساختارگرایی تکوینی» است؛ ساختارگرایی تکوینی عنوان روش «لوسین گلدمن» است.در این روش ساختار اثر ادبی متأثر از طبقه اجتماعی است که شاعر به آن تعلق دارد وهر طبقه اجتماعی ذیل سه محور جهان بینی خالق اثر، طبقه اقتصادی و کارکرد تاریخی آن طبقه بررسی می شود. بنابراین طبقه اجتماعی وتعاریف واجزای آن به طور کلی وبه ویژه درموردایرج مورد بررسی قرار گرفته است.سپس تأثیر آن بر زبان شعر او بازنموده شده است.

دوره 17 (1404)

دوره 16 (1403)

دوره 15 (1402)

دوره 14 (1401)

دوره 13 (1400)

دوره 12 (1399)

دوره 11 (1398)

دوره 10 (1397)

دوره 9 (1396)

دوره 8 (1395)

دوره 7 (1394)

دوره 6 (1393)

دوره 5 (1392)

دوره 4 (1391)

دوره 3 (1390)

دوره 2 (1389)

دوره 1 (1388)

موضوعات = متون غنایی

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده