0 جهان را بلندی و پستی توی (بحث درباره یک بیت منسوب به فردوسی) On a Line of Poetry Attributed to Ferdowsi (You are the beginning and the end of the universe) https://jba.shirazu.ac.ir/article_4902.html 10.22099/jba.2018.30122.3079 0 یکی از افسانههای آشنا دربارهی فردوسی داستان شیخی است که بر پیکر او نماز نخواند و شبهنگام حکیم را در خواب دید که به سببِ یک بیت توحیدی آمرزیده و بهشتی شده است. در غالبِ منابعِ نقلِ این داستان، بیتِ موجبِ بخشودگی این است: جهان را بلندی و پستی توی/ ندانم چهای هرچه هستی توی فعلاً کهنترین مآخذِ مکتوبِ این افسانه که بیت را هم آورده دو کتاب تاریخ گزیده و ظفرنامهی حمدالله مستوفی است امّا این بیت خارج از قالبِ آن داستان در متونی مقدّم بر آثار مستوفی هم ذکر شده است که در برخی به نام فردوسی است و در بعضی دیگر به گویندهی آن اشاره نشده. مرصادالعباد (تألیفِ 618 ه.ق) نخستین منبعی است که بیت را بیذکرِ نام ناظم آورده و عراضهالعروضیینِ قَرشی (تألیفِ نیمهی دومِ سدهی هفتم) نیز قدیم‌ترین سندی است که بیت را از شاهنامه دانسته. بیت مذکور فقط در سه نسخه‌ی شاهنامه از سدههای هشتم و نهم در داستان نبرد رستم و خاقان چین دیده می‌شود و در اغلب دستنویسهای معتبر نیست. به همین دلیل و به رغمِ آنچه از سدهی هفتم تا دوره‌ی معاصر گفته شده بیتِ (جهان را بلندی و پستی توی...) از فردوسی و شاهنامه نیست و آن را باید از مشهورترین و پرتکرارترین بیتهای الحاقیِ منسوب به حکیم طوس بدانیم که افسانهی فردوسی و شیخ ابوالقاسم سببِ اصلیِ اشتهارش به نام فردوسی بوده و در متونِ منثورِ متعدّد بدان استشهاد شده است. یادآور می‌شود که هم ضبطهای متفاوتی از این بیت در منابع دیده میشود و هم به لحاظ معنایی چند دریافت و گزارش مختلف از آن به دست داده شده است. 1 One of the famous stories about Ferdowsi is that a Sheikh, who had not prayed on his body, dreamed at night that Ferdowsi was in heaven due to one line of poetry. In most sources, the line, which led to his salvation, is noted as: You are the beginning and the end of the universe/I do not know what you are but you are everything. Two oldest sources that mention the story and bring the line of verse are Selected History and Zafarnameh (Tarikh-e Gozideh & Zafarnameh) by Hamdallah Mostofi; but it is also mentioned in in texts prior to Mostofi’s works without reference to the story. Mersad al-'Ebad is the first source which mentions the verse without the name of the poet. Qarshi’s Orazat al-Aruzeyn is the oldest document that has attributed it to Shahnameh. This line appears in only three manuscripts of Shahnameh from the 8th and 9th centuries in the story of the fight between Rustam and the emperor of China while it is not mentioned in accredited manuscripts. Hence, in contrast to what has been mentioned from 7th century to the present time, this line does not belong to Ferdowsi. 1 30 سجاد آیدنلو sajad aydenlo دانشگاه پیام نور ارومیه ایران aydenloo@gmail.com واژههای کلیدی: فردوسی شاهنامه شیخ ابوالقاسم بیت توحیدی ابیات الحاقی آذربیگدلی، لطفعلی بیگ. (1366). دیوان. به کوشش حسن سادات ناصری و پروفسور غلامحسین بیگدلی، تهران: جاویدان.##آملی، شمسالدین. (1389). نفائسالفنون فی عرایس العیون. با مقدّمه و تصحیح ابوالحسن شعرانی، تهران: اسلامیّه.##آیدنلو، سجّاد. (1387). «فردوسی و شاهنامه در منظومههای پهلوانی. دینی و تاریخی پس از او (ذیلی بر سرچشمههای فردوسیشناسی)». گوهر گویا، سال 2، شمارهی 4 (پیاپی8)، زمستان، صص43-74.##ــــــــــــ. (1390). دفتر خسروان (برگزیدهی شاهنامه). تهران: سخن.##ــــــــــــ. (1392). «از سرچشمههای فردوسیشناسی (حکایت منظوم زاهد و فردوسی در دیوان آذربیگدلی) ». گزارش میراث، دورهی دوم، سال 7، شمارهی 3 و4 (پیاپی58 و59)، صص35-39.##ــــــــــــ. (1396). «رسالهای در نقد نقّالی از دورهی قاجاری». در حضرت سیمرغ (بیست و پنج مقاله یادداشت درباره‌ی شاهنامه و ادب حماسی ایران)، تهران: بنیاد موقوفات دمتر محمود افشار با همکاری سخن، صص281- 308.##بهار، محمّدتقی. (1375). سبکشناسی. تهران: امیرکبیر.##پرهام، باقر. (1376). «خدا، مرگ و رستاخیز در شاهنامه». یاد بهار (یادنامهی دکتر مهرداد بهار)، تهران: آگه، صص523- 559.##ـــــــــ. (1377). با نگاه فردوسی (مبانی نقد خرد سیاسی در ایران). تهران: مرکز، (ویرایش دوم).##پیکرهی زبانیِ گروه فرهنگنویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی (شامل واحدهای واژگانی 1437 متن).##تاکی، مسعود. (1379). «هرچه هستی (ذیلی بر بیتی از شاهنامه)». آموزش زبان و ادب فارسی، شماره‌ی 54، صص50 و51.##جامی، عبدالرحمان. (1370). نقدالنصوص فی شرح الفصوص. به اهتمام سیّد جلالالدین آشتیانی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.##ـــــــــــــــــ. (1378. مثنوی هفت اورنگ. مقدّمه از اعلاخان افصحزاد، تحقیق و تصحیحِ جابلقا داد علیشاه و دیگران، تهران: میراث مکتوب.##جوینی، علاءالدین عطاملک. (1389). تاریخ جهانگشا. مقدّمه، تصحیح و تعلیقات: حبیبالله عبّاسی و ایرج مهرکی، تهران: زوّار.##خالقیمطلق، جلال. (1369). گفتاری در شیوهی تصحیح شاهنامه و معرّفی دستنویس‌ها. (ضمیمهی دفتر یکم)، تهران: روزبهان.##خلخالی، ادهم. (1381). رسائل فارسی ادهم خلخالی.تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##خوارزمی، تاجالدین حسین. (1379). شرح فصوص الحکم. تصحیح علّامه حسنزادهی آملی، قم: بوستان کتاب.##خورشید، سیّده و حسینی، فاطمه. (1394). «سفرنامهی شیفته». فرهنگ اسلامی، شمارهی 31، بهمن، صص66- 78.##خوسفی، ابنحسام. (1382). تازیاننامهی پارسی (خلاصهی خاوراننامه). تصحیح حمیدالله مرادی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##دبیرسیاقی، سیّدمحمّد. (383). زندگینامهی فردوسی و سرگذشت شاهنامه. تهران: قطره.##دهخدا، علی اکبر. (1386). امثال و حکم، تهران: امیرکبیر.##ذوالفقای، حسن. (1389). فرهنگ بزرگ ضربالمثل‌های فارسی. تهران: معین.##راجی کرمانی، ملّابمانعلی. (1383). حملهی حیدری. تصحیح یحیی طالبیان و محمود مدبّری، کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی استان کرمان.##رازی، نجم. (1374). مرصادالعباد. به اهتمام محمّدامین ریاحی، تهران: علمی و فرهنگی.##ــــــــــ. (1386). مرموزات اسدی در مزمورات داودی. مقدّمه، تصحیح و تعلیقات: محمّدرضا شفیعیکدکنی، تهران: سخن.##رستمالحکما. (1381). رستمالتواریخ. ویراستار میترا مهرآبادی، تهران: دنیای کتاب.##رضایی جواهری، سیّدمحمّدعلی. (1396). بیتنمای شاهنامه‌ی فردوسی. تهران: اطّلاعات.##سامنامه. (1392). تصحیح وحید رویانی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.##سیزواری، ملّاهادی. (1374). شرح مثنوی. به کوشش مصطفی بروجردی، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.##سبزواری، محمّدابراهیم. (1386). شرح گلشن راز. تصحیح پرویز عبّاس داکانی، تهران: علم.##سمرقندی، دولتشاه. (1382). تذکرۃ الشعرا. به اهتمام ادوارد براون، تهران: اساطیر.##سمنانی، علاءالدوله. (1383). مصنّفات فارسی. به اهتمام نجیب مایل هروی، تهران: علمی و فرهنگی.##سهروردی، شهابالدین. (1375). عوارفالمعارف. ترجمهی ابومنصور بن عبدالمومن اصفهانی، به اهتمام قاسم انصاری، تهران: علمی و فرهنگی.##سیستانی، ملک شاه حسین. (1389). احیاءالملوک. به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: علمی و فرهنگی.##شمس، محمّدجواد. (1373). «ابوالقاسم کرّگانی». دایرۃ المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دایرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ج6، صص175 و176.##شوشتری، قاضی نورالله. (1393). مجالسالمومنین. مقدّمه، تصحیح و تعلیقات: ابراهیم عربپور و دیگران، مشهد: آستان قدس رضوی.##شهابی، علی اکبر. (166). «یادی از دانشمند فقید محمود شهابی». کیهان فرهنگی، شمارهی 40، تیرماه، صص3- 15.##شهابی، محمود. (1355). النظرۃ الدقیقه فی قاعدۃ بسیط الحقیقه. تهران: انجمن فلسفه‌ی ایران روزنه.##شیرمحمّدیان، بهرام و دادجان عابدزاده. (1996). قصّهها پیرامون فردوسی و قهرمانان شاهنامه. دوشنبه: سفارت جمهوری اسلامی ایران.##شیروانی، زینالعابدین. (1361). ریاضالسیاحه. به کوشش اصغر حامد ربّانی، تهران: سعدی.##صدرالمتألّهین. (1981). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. بیروت: داراحیاء التراث، الطبعه الثانیه.##صفری آققلعه، علی. (1395). اشعار فارسیِ پراکنده در متون (تا سال 700 ه.ق)، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار با همکاری سخن.##عراقی، فخرالدین. (1386). کلیّات. تصحیح و توضیح نسرین محتشم (خزاعی)، تهران: زوّار.##عطّار، فریدالدین. (1386). اسرارنامه. تصحیح محمّدرضا شفیعیکدکنی، تهران: سخن.##علیشیر نوایی، میرنظامالدین. (1363). تذکرهی مجالسالنفائس. به سعی و اهتمام علی اصغر حکمت، تهران: کتابفروشی منوچهری.##عوفی، محمّد. (1395). لبابالالباب. به تصحیح ادوارد. جی. براون، با مقدّمه‌ی محمّد قزوینی و تصحیح جدید و حواشی و تعلیقات سعید نفیسی، تهران: هرمس.##فردوسی، ابوالقاسم. شاهنامه. نسخهی مورّخ 796 ه.ق دارالکتب قاهره، به نشان 73 فارسی، رقم التصویر1961.##ــــــــــــــــــ. شاهنامه. نسخهی کتابخانهی ملک، احتمالاً کتابتِ بین 800- 900 ه.ق.##ــــــــــــــــــ. شاهنامه. نسخهی مورّخ 831 ه.ق آرشیو ملّی دهلی، به شمارهی 1972.##ــــــــــــــــــ. شاهنامه. نسخهی کتابخانهی مجلس، احتمالاً کتابت قرون 8 و9 ه.ق، به شمارهی 61682.##ــــــــــــــــــ. شاهنامه. نسخهی کتابخانهی ملّی پاریس، کتابتِ قرن نهم، به شمارهی Suppl. Pers 489. 1513.##ــــــــــــــــــ. شاهنامه. نسخهی کتابخانهی ملّی پاریس، احتمالاً کتابتِ قرن نهم، به شمارهی Suppl. Pers. 1280.##ــــــــــــــــــ. شاهنامه. نسخهی کتابخانهی مجلس احتمالاً از قرن نهم، به شمارهی 15235.##ــــــــــــــــــ. شاهنامه. نسخهی مورّخ 1012 ه.ق کتابخانهی ملّی پاریس، به شماره‌ی Suppl. Pers. 490. 15413.##ــــــــــــــــــ. شاهنامه. نسخهی مورّخ 1016 ه.ق کتابخانهی مجلس، به شمارهی 14588.##ــــــــــــــــــ. (1272 ه.ق). شاهنامه. به خطّ اولیا سمیع شیرازی، کتابفروشی وصال.##ــــــــــــــــــ. (1829). شاهنامه. به کوشش ترنر ماکان، کلکته.##ــــــــــــــــــ. (1350). شاهنامه (چاپ عکسی از روی نسخهی خطّی بایسنغری). تهران: شورای جشن‌های شاهنشاهی.##ــــــــــــــــــ. (1363). شاهنامه. تصحیح ژول مول، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبیی.##ــــــــــــــــــ. (1374). شاهنامه (بر اساس چاپ مسکو). به کوشش حمیدیان، تهران: قطره.##ــــــــــــــــــ. (1375). شاهنامه. به کوشش محمّد رمضانی، تهران: پدیده (کلاله‌ی خاور).##ــــــــــــــــــ. (1379). شاهنامه همراه با خمسهی نظامی. با مقدّمهی فتحالله مجتبایی، تهران: مرکز دایرۃ المعارف بزرگ اسلامی.##ــــــــــــــــــ. (1386الف). شاهنامه. تصحیح جلال خالقیمطلق، دفتر ششم با همکاری محمود امیدسالار و دفتر هفتم با همکاری ابوالفضل خطیبی، تهران: مرکز دایرۃ المعارف بزرگ اسلامی.##ــــــــــــــــــ. (1386ب). شاهنامه. (چاپ بروخیم)،تصحیح عبّاس اقبال آشتیانی، مجتبی مینوی و سعید نفیسی، به اهتمام بهمن خلیفه، تهران: طلایه.##ــــــــــــــــــ. (1386ج). شاهنامه. به کوشش سیّد محمّد دبیرسیاقی، تهران: قطره.##ــــــــــــــــــ. (1389). شاهنامه. (نسخهبرگردان از روی نسخهی کتابت اواخر سده‌ی هفتم و اوایل سدهی هشتم هجری قمری، کتابخانهی شرقی وابسته به دانشگاه سنژوزف بیروت، شماره‌ی NC.43)، به کوشش ایرج افشار، محمود امیدسالار، نادر مطلّبی کاشانی، تهران: طلایه.##ــــــــــــــــــ. (1391). شاهنامه. (ویرایش نهایی چاپ مسکو)، زیر نظر مهدی قریب، تهران: سروش با همکاری دانشگاه خاورشناسی مسکو.##ــــــــــــــــــ. (1393). شاهنامه. پیرایش جلال خالقیمطلق، تهران: سخن.##فیض کاشانی، محمّدمحسن. (1360 ه.ق). کلماتٌ مکنونهٌ مِن علومِ اهلِ الحکمه و المعرفه. صحّحه و علّق علیه: عزیزالله عطاردی قوچانی، تهران: فراهانی.##قَرشی، جمالالدین ابوالفضل محمّد. (1382). عراضهالعروضیین. به کوشش محسن ذاکرالحسینی، ضمیمهی شمارهی 13 نامه‌ی فرهنگستان، تیر ماه.##متوجّه، عزّتالله. (1384). راهنمای گزیدهای از اشعار فارسی. تهران: بهنام.##محقّق داماد، سیّدمصطفی. (1393). «صدرالمتألّهین شیرازی و فردوسی». این گونه ماندگار (یادنامه‌ی استاد اسماعیل رفیعیان)، زیر نظر مهدی محقّق، به اهتمام محمّد طاهری خسروشاهی، تهران: موسّسه‌ی مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل و دانشگاه مک گیل، صص937-951.##محقّق سیزواری. (1383). اسرارالحکم. تصحیح و تحقیق کریم فیضی، قم: مطبوعات دینی.##محمّد بن عبدالخالق بن معروف. (1383). انیسالشعرا. به کوشش محمّد باهر، نامهی معانی (یادنامهی استاد احمد گلچین معانی)، به کوشش بهروز ایمانی، تهران: کتابخانه‌ی مجلس، صص227- 322.##محمّد بن منوّر. (1386). اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید. تصحیح محمّدرضا شفیعیکدکنی، تهران: آگه.##مراقبی، غلامحسین و مجید جهانی نوق. (1391). فرهنگ جامع امثال و حکم. تهران: دانشگاه تهران.##مستوفی، حمدالله. (1364). تاریخ گزیده. به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.##ــــــــــــــــ. (1377). ظفرنامه به انضمام شاهنامه. (چاپ عکسی از روی نسخهی خطّی مورّخ 807 هجری در کتابخانهی بریتانیاOr.2833)،تهران و وین: مرکز نشر دانشگاهی و آکادمی علوم اتریش.##ــــــــــــــــ. (1380). ظفرنامه. ج1، تصحیح مهدی مداینی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##ملّاصدرا. (1354). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفهی ایران.##نسفی، عزیزالدین. (1353). مقصد اقصی. به اهتمام حامد ربّانی، تهران: گنجینه.##ــــــــــــــــ. (1386). کشفالحقائق. به اهتمام و تعلیق احمد مهدوی دامغانی، تهران: علمی و فرهنگی.##نظامی، جمالالدین. (1316). شرفنامه. به کوشش وحید دستگردی، تهران: مطبعهی ارمغان.##ــــــــــــــــــ. (1387). خمسهی نظامی. (بر اساس چاپ مسکو- باکو)، تهران: هرمس.##نظامی عروضی (1386). چهار مقاله. تصحیح علّامه قزوینی، با تصحیح مجدّد محمّد معین، تهران: جامی.##نوری اژدری. (1381). غازاننامهی منظوم. به کوشش محمود مدبّری، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.##هفت منظوهی حماسی. (1394). تصحیح رضا غفوری، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.##همدانی، خواجه رشیدالدین فضلالله. (1371). اسئله و اجوبه‌ی رشیدی. به کوشش رضا شعبانی، پاکستان: اسلام آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.##____________________. (1373). جامعالتواریخ. به تصحیح و تحشیهی محمّد روشن- مصطفی موسوی، تهران: البرز.##همدانی، میرسیّدعلی. (1370). احوال و آثار و اشعار میرسیّدعلی همدانی. به کوشش محمّد ریاض، پاکستان: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.##یغمای جندقی، ابوالحسن. (1384). مجموعه آثار. تصحیح و اهتمام سیّد علی آل داوود، تهران: توس.##نرم‌افزارها##نرمافزار تاریخ ایران اسلامی (متن 276 کتاب)، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.##نرمافزار دُرج 4 (بزرگترین کتابخانهی الکترونیک شعر و ادب فارسی، 236 اثر نظم و نثر ادبی)، تهران: موسّسهی فرهنگی مهر ارقام ایرانیان.##نرمافزار عرفان 3 (متن 805 کتاب)، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.##نرمافزار کتابخانهی حکمت اسلامی (متن 210 عنوان کتاب)، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.##نرمافزار کتابخانهی کلام اسلامی (متن 660 عنوان کتاب)، قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.##

0 بررسیِ سوگندهای سعدی در پرتوِ پارادایم بازی‌های زبانی Saadi's Swearing in the Light of the Paradigm of Language Games https://jba.shirazu.ac.ir/article_4956.html 10.22099/jba.2018.27644.2855 0 سوگند گزارهای است اعتقادی / درونی با رویکرد ایجابی و مبتنی بر آیینها، باورها و نیز کُنشهای ایمانی و عاطفی که گونههای آن در منابعِ دینی، متون تاریخی و دیوان شاعران بسیار است. رایجترین نوعِ آن در آثار شعرای پارسیگوی در قالبِ «سوگندنامه»ها / «قسمیّه» بازتاب یافته است، چنانکه نمونههای آن را از دیرباز در دیوانِ شاعرانی چون فردوسی، نظامی، ظهیر فاریابی و... میتوان دید. با وجود این، هستند شاعرانی که اشعار آنها چندان عرصه‌ی «سوگندنامه»های متداول نیست امّا در عینِ حال سوگندهای بسیاری را بر زبان میرانند. شیخِ اجلّ، سعدی یکی از این شاعران است که آثارش به ویژه غزلهای او دارای سوگندهای متنوع و متکثر است. در میانِ مجموعه آثار سعدی، بوستان دارای سوگندهای انگشتشمار با کارکردی ایدئولوژیک است، و گلستان، چندان عرصه‌ی سوگند نیست و شمارِ - سوگند در آن از یکی- دو مورد برنمی‌گذرد، امّا غزلیّات مشتمل بر سوگندهای بسیار است. غالبِ این سوگندها در اسلوبِ هنریِ سعدی، دارای صبغه‌ی زمینی/ عاطفی و از نوعِ سوگندهای عاشقانه است. گفتارِ حاضر با تمرکز بر آثارِ سعدی و در پیوندِ با «بازیهای زبانی» میکوشد کارکرد سوگندهای غزل او را بررسی و کیفیّت و تمایز آن را در مقایسه با بوستان و گلستانِ شیخِ اجل برنماید. واژههای کلیدی: 1 An oath is an ethical and internal solemn promise with a causative arproach affected by rites and beliefs as well as by both emotional and religious practices of which a variety of different literary genres have been found in religious sources (books), historical texts and poetical works (Divan) of most poets. The most common types of it, has been reflected among the Persian poets in the form of "written oaths" or "offidatives". So that, a variety of these genres would be seen in most poetical works and books of other poets. However, there are many poets whose poems lack a considerable amount of such oaths, yet they take many oaths (verbally). Sheikh-e-Ajal, Saedi, is one of those poets whose works involve a variety of sereval oaths especially in his Ghazal (lyrics). Amony his works, "Boostan" has got very limited oaths, but "Golestan" as it was expected does not have enough oaths and it does not exceed more than two. On the contrary, his lyries contain a large amount of oaths. In Saedi's artistic style, most of these oaths have both terrestrial and emotional manifestation, and are mainly romantic ones. In other words, the fraquency of both emotional and romantic oaths in Saedi’s words are more than his religious and ideological oaths. The present stady focusing on Saedi’s works and in connection with “lingual enactment” a ttempts to investigate the function of oaths taken in his (Ghazal) lyrics and to compare its quality with Sheikh-e-Ajal’s other poems and written works. 31 52 علی بالی ali bali دانشگاه آزاد اسلامی واحد نوشهر ایران mehran_bali@yahoo.com بازیهای زبانی بوستان سعدی سوگند غزلیّات گلستان قرآن کریم. (1394) ترجمه‌ی مهدی الهی قمشهای، قم: عصر رهایی. ##آبادی باویل، محمد. (1350). آیینها در شاهنامه‌ی فردوسی. تبریز: دانشگاه تبریز.##احمدیِ دارانی، علیاکبر. (1394). «نوع ادبیِ سوگند». شعرپژوهی(بوستان ادب دانشگاه شیراز، سال 7، شماره 2 (پیاپی 24)، صص1-24.##امین، سیدحسن. (1384). «سوگند در ایران و اسلام». ماهنامه‌ی کانون، سال 48، دوره‌ی دوّم. اردیبهشت و خرداد، شماره‌ی 56، صص107-122.##بهار، محمدتقی ملکالشعرا. (1355). بهار و ادب فارسی. بهکوشش محمدگلبن، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.##حسنلی، کاووس. (1388). فرهنگ سعدیپژوهی. شیراز: مرکز سعدیشناسی(نسخه‌ی pdf)##ـــــــــــــــــ (1391) گونههای نوآوری در شعرِ معاصرِ ایران. تهران: ثالث.##حکمت، علیاصغر. (1316). «نکاتی چند از زندگی سعدی». سعدینامه، بهکوشش حبیب یغمایی، تهران: هفتمین سال مجله تعلیم وتربیت، صص41-51.##دادبه، علیاصغر. (1379). «حکایتِ چیستیِ غزلهای سعدی». سعدیشناسی، بهکوشش کوروش کمالی سروستانی. دفتر سوّم، شیراز: بنیاد فارسشناسی با همکاری مرکز سعدی‌شناسی، صص23-38.##دبیرسیاقی، سیدمحمد. (1370). پیشاهنگان شعر پارسی. تهران: آموزش انقلاب اسلامی.##دشتی، علی. (1364). قلمرو سعدی. تهران: اساطیر.##دهخدا، علیاکبر.(1373). لغتنامه. ج8، تهران: دانشگاه تهران.##رقابی، حیدر. (1377). «سعدی و فلسفهی زندگی». ذکر جمیل سعدی. ج2، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صص131-162.##زرینکوب، عبدالحسن.(1379). حدیثِ خوشِ سعدی(درباره‌ی زندگی و اندیشه‌ی سعدی). تهران: سخن.##زیانی، جمال.(1395). «بزرگداشت و قسم یادکردنها و سوگندخوردنهای سعدی». عصر مردم(ویژه‌ی بزرگداشت سعدی)، شماره‌ی 5749، ص14.##ژیمنز، مارک. (1392). زیباشناسی چیست؟. ترجمه‌ی محمدرضا ابوالقاسمی، تهران: ماهی.##سعدی شیرازی، مصلحالدین. (1368). گلستان سعدی. تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.##ـــــــــــــــــــــــــــ (1369). بوستان سعدی. تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.##ـــــــــــــــــــــــــــ. (1375). کلّیات سعدی. بهکوشش محمدعلی فروغی، تهران: امیرکبیر.##ـــــــــــــــــــــــــــ. (1385). غزلهای سعدی. تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: سخن.##سوزنی سمرقندی، محمد بن علی. (1338). دیوان اشعار. تصحیح ناصرالدین شاهحسینی. تهران: امیرکبیر.##شفیعیکدکنی، محمدرضا. (1392). رستاخیزِ کلمات. تهران: سخن.##صدیقیان، مهیندخت. (1378). فرهنگ واژهنمای غزلیات سعدی(به انضمام فرهنگ بسامدی)3 جلدی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##صیّادکوه، اکبر. (1386). مقدمهای بر نقد زیباییشناسیِ سعدی. تهران: روزگار.##فتوحی، محمود. (1390). «جادوی نحو در غزلِ سعدی». سعدی‌شناسی، بهکوشش کوروش کمالی سروستانی، دفتر چهاردهم، شیراز، مرکز سعدیشناسی، با همکاری بنیاد فارس‌شناسی، صص159-170.##کیانی، حسین. (1371). سوگند در زبان و ادبیات فارسی. تهران: دانشگاه تهران.##محمدی، پژمان. (1389). «محدودیتهای شخصیِ سوگند در دعاویِ مدنی». فصلنامه‌ی حقوق، دانشکده‌ی حقوق و علوم سیاسی، دوره40، شماره‌ی 1، صص159-170.##مشیری، مهشید. (1379). مرثیههای سعدی و نظریه‌ی ارتباطِ زبانی. تهران: آگاهانِ ایده.##مصفّا، مظاهر. (1350). «تکیهکلام سعدی»، مجله‌ی دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال 18، آذرماه، شماره‌ی 2 (پیاپی 76).##موحّد، ضیاء. (1373). سعدی. تهران: طرح نو.##میمن، ویلیام.(1391). زبان، منزلت و قدرت در ایران. ترجمه‌ی رضا مقدمکیا، تهران: نی.##ندرلو، بیتالله. (1390). «نظریه‌ی بازیهای زبانیِ ویتگنشتاین یک نظرگاهِ فلسفیِ پست‌مدرن درباره‌ی زبان». غرب شناسیِ بنیادی، پژوهشگاهِ علوم انسانی و مطالعاتِ فرهنگی، سال 2، شماره‌ی 1، بهار و تابستان، صص87-100.##نصرالله منشی، ابوالمعالی. (1371). ترجمه‌ی کلیله و دمنه. تصحیح مجتبی مینوی طهرانی، تهران: امیرکبیر.##نورانی وصال، عبدالوهاب. (1352). «سوگند در آثارِ سعدی». مقالاتی درباره‌ی زندگی و شعرِ سعدی، بهکوشش منصور رستگار فسایی، دانشگاه شیراز، صص286-301.##ویتگنشتاین،لودویک.(1391).پژوهشهای فلسفی. ترجمه‌ی فریدون فاطمی، تهران: مرکز.##هادسون،ویلیام دانالد (1388). ویتگنشتاین. ترجمه‌ی مصطفی ملکیان، تهران: نگاه معاصر.##همایونکاتوزیان، محمدعلی. (1385). سعدی، شاعرِ عشق و زندگی. تهران: مرکز.##یوسفی، غلامحسین. (1372). برگهایی در آغوشِ باد. 2 جلد، تهران: علمی.##ــــــــــــــــــ. (1373). چشمه‌ی روشن. تهران: علمی.##

0 نقد و تحلیل تعاریف«حُسن طلب» همراه با دریافتی تازه از آن Critical Analysis of the Definitions of “Beauty of Demand” (hosn-e talab) and a Novel Explanation https://jba.shirazu.ac.ir/article_4899.html 10.22099/jba.2018.28748.2951 0 حُسن طلب، از آرایه های ادبی است که نیاز و خواسته ای را با شیوه‌ی نیکو و اثرگذار برای شنونده‌ی خویش بیان می نماید؛ این آرایه ادبی به عنوان یک متغیّر در بدیع معنوی، بر پایه‌ی نیاز، نوع تقاضا و جایگاهِ مخاطب، بهگونههای متفاوتی در قالبهای شعری پدیدار میگردد و در مرکز آن طلب به عنوان یک سخن هدفمند نمود دارد. اجزای سازنده‌ی بافت شعر، همچون واژگان و زبان، تصویر،آهنگ کلام، عاطفه، لحن و جایگاه سخن که موجب حُسن آن می شوند، با تأثیرپذیری از عواملی مانند شخصیّت شاعر، سبک شعری، نوع مخاطب، مطلوب یا خواسته‌ی شاعر، شرایط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی حاکم برجامعهای که شاعر درآن زندگی میکند، سبب بیان طلب میشوند؛ این نکته در تعاریف کتابهای پیشین بدیع و بلاغت نیامده است. این مقاله با بررسی، نقد و تحلیل تعاریف موجود درمنابع بلاغی، بر پایه‌ی شیوههای استفاده‌ی شاعران ازحسن طلب، تعریفی نوین با دیدگاهی تازه، از این آرایه، ارائه کرده است. 1 Abstract Beauty of demand is a literary figure in which the need for something is expressed and pleaded in a pleasant and effective way for the audience. This literary figure is expressed in different kinds of poetic formats based on certain characteristics such as need, type of pleading and audience. The elements of the structure of the poem such as words, imagery, tone, emotion and setting combined with other factors such as the character of the poet, poetic style, audience, political, social and economic condition of the time lead to expressing the demand, which have not been mentioned in previous rhetoric books. This paper has analyzed previous critical commentaries and definitions of demand to reach a new definition. 53 76 منوچهر تشکری - - استادیار دانشگاه شهید چمران اهواز ایران tashakori_m@yahoo.com محمد رضا صالحی مازندرانی mohammad Reza Salehi mazandarani زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران ایران salehi_mr20@yahoo.com کاظم جعفری نیک Kazem Jafari nik کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز ایران k_jafari68@yahoo.com واژههای کلیدی: سخنادبی بدیع حسنطلب نیاز مخاطبخاص آخسیکتی، اثیرالدین.(1337). دیوان. تصحیح رکنالدّین همایون فرّخ، تهران:کتابفروشی رودکی.##ابن معتز، عبدالله.(1402ه.ق). البدیع. بیروت: دارالمیسره.##اصفهانی،جمالالدینعبدالرزاق.(1362). دیوان. تصحیح حسن وحید دستگردی، تهران: سنایی.##امینی، عبدالحسین.(1372ق.). الغدیر. بیروت: دارالکتاب العربی.##انوری، اوحدالدّین.(1364). دیوان. بهاهتمام محمّدتقی مدرسرضوی، تهران: علمی و فرهنگی.##بهار، محمّد تقی.(1386). سبک‌شناسی. تهران: زوّار. ##بیلقانی،مجیرالدین.(1358). دیوان. تصحیح محمّدآبادی، تبریز: دانشگاه تبریز. ##تاجالحلاوی، علیبنمحمّد.(1341). دقائق الشّعر. تصحیح و حواشی سیّدکاظمامّام، تهران: دانشگاه تهران. ##حافظ شیرازی، شمسالدینمحمّد.(1362).دیوان. بهاهتمام محمّد قزوینی و قاسم غنی، تهران: زوّار. ##خاقانی شروانی، افضلالدّین بدیل.(1391). دیوان. به کوشش ضیاالدّین سجادی، تهران: زوّار. ##الخیّاط، جلال. (1970). التکسّب بالشّعر. بیروت: دارالآداب. ##دهلوی، امیرخسرو.(1343).دیوان. بهکوشش م.درویش، تهران: جاویدان. ##رادویانی، محمّد بن عمر.(1949). ترجمان البلاغه. تصحیح محمّد آتش، تهران:اساطیر. ##راستگو، سید محمّد.(1376). هنر سخنآرایی. کاشان: مرسل. ##رودکی، ابوعبداللهجعفربنمحمد.(1382). دیوان. تصحیح سعید نفیسی، تهران: امیرکبیر.##زاکانی، نظام الدّینعبیدالله.(1384). کلیّات. تصحیح پرویز اتابکی، تهران: زوّار. ##زرینکوب، عبدالحسین.(1383). از گذشتهی ادبی ایران. تهران: سخن. ##ساوجی، سلمان.(1376). کلیّات. تصحیح عباسعلی وفایی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ##سعد سلمان، مسعود.(1364). دیوان اشعار. به اهتمام مهدی نوریان، اصفهان: کمال. ##سنایی، ابوالمجدمجدود بنآدم.(1388). دیوان. بهاهتمام محمّدتقی مدرسرضوی، تهران: سنایی. ##شمیسا، سیروس.(1381). نگاهی تازه به بدیع. تهران: فردوس. ##صادقیان، محمّدعلی.(1378). زیور سخن در بدیع فارسی. یزد: دانشگاه یزد. ##صالح مازندرانی، محمّدهادی.(1376). انوارالبلاغه. بهکوشش محمّدعلی غلامینژاد، تهران: قبله. ##ضیف، شوقی.(1364). العصر الجاهلی. ترجمه‌ی علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر. ##عنصرالمعالی، کیکاوسبناسکندر.(1352). قابوسنامه. غلامحسین یوسفی، تهران:ترجمه و نشر. ##الفاخوری، حنّا.(1374). تاریخ ادبیات زبان عربی. ترجمهی عبدالمحمّد آیتی، تهران: توس. ##فاریابی، ظهیرالدین.(1381). دیوان. تصحیح امیرحسنیزدگردی، بهاهتمام اصغر دادبه، تهران:قطره.##فریومدی،ابن یمین.(1344). دیوان. تصحیح حسینعلی باستانیراد، تهران: کتابخانه سنایی.##فشارکی، محمّد.(1379). نقد بدیع. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانیدانشگاه‌ها (سمت).##القیروانی،ابیعلیحسنبنرشیق.(1416). العمده. بیروت: دارالمکتبه الهلال.##کزازی، میرجلالالدّین.(1389). زیباییشناسی سخن پارسی. تهران: مرکز.##محبّتی، مهدی.(1380). بدیع نو. تهران: سخن.##المدنی، صدرالدینبنمعصوم.(1389ه.ق). انوار الربیع فی انواع البدیع. نجف اشرف: مطبعهالنّعمان.##معزّی نیشابوری، محمّدبنعبدالملک.(1362). دیوان کامل. تصحیح ناصر هیری، تهران: مرزبان.##نشاط، سیدمحمّد.(1342). زیب سخن در بدیع فارسی. تهران: کتاب ایران.##نظامیعروضی،احمدبنعمر.(1385).چهارمقاله. تصحیح محمّد قزوینی و محمّد معین، تهران: جامی.##وحیدیان کامیار، تقی.(1379). بدیع از دیدگاه زیباییشناسی. تهران: دوستان.##وطواط، رشیدالدین.(1362). حدائق السّحر. تصحیح عباساقبال، تهران: کتابخانه سنایی و طهوری.##ـــــــــــــــــــ.(1339). دیوان. تصحیح سعید نفیسی، تهران: کتابفروشی بارانی.##هدایت، رضا قلیخان.(1331ه.ق). مدارج البلاغه. شیراز: کتابفروشی معرفت.##همایی، جلاالدین.(1388). فنون بلاغت و صناعات ادبی. تهران: هما.##

0 توبه و تطهیر گفتمانی در خیامیّت پیشامدرن Discursive Purgation and Repentance in Pre-modern Khayyamiyat https://jba.shirazu.ac.ir/article_4901.html 10.22099/jba.2018.28540.2931 0 چکیده خیامیّت یک منظومهی گفتمانی است که در آن سه گفتمان لاادریگرا، شریعت مدار و تصوف، بهشکل «درونگفتمانی» با هم مجادله و مناظره میکنند. آن چه این مجادله‌ی چند رویه را در جامه‌ی گفتمانی یکسان پیوند می دهد، انتساب آن به شخصیتی مفهومی و پارادوکسیکال به نام عمرخیام است. عنصر «توبه» یکی از مهمترین عناصر اشتراکی گفتمان شریعتمدار و تصوف است. این عنصر در خیامیّت پیشامدرن، منشأ انواع ساختها، تأویلها و افسانههای گفتمانی شده است. با توجه به انواع روایتها، نشانهها و افسانههای گفتمانی و همچنین دیالوگهایی که بین رباعیات خیام وجود دارد، توبه‌ی گفتمانی را میتوان در خیامیت پیشامدرن بهعنوان یک عنصر ساختارآفرین دانست و ساخت گفتگومدار، چندبُعدی، و متکثر و متناقض رباعیات را تبیین کرد. هدف این مقاله آن است که با طرح «توبه و تطهیرگفتمانی» در برساختِ «خیامیت پیشامدرن» اولاً گسستهای این گفتمان را نشان دهد و ثانیاً با تأکید بر این گسستها، هم نسبتِ گفتمانی عمرخیام را با «خیام گفتمانی» تبیین و هم برساخته بودن این گفتمان را با نگاهی به منابع تاریخی و سنت خیامپژوهی، توصیف و تحلیل کند. روش: مقاله از روش تحلیل انتقادی گفتمان و رویکردساختگرایی برای دستیابی به هدف خود بهره میگیرد. نتایج پژوهش: تصور پیوستاری ازگفتمان خیامیت و یکپارچه دیدن آن، مانع از شناخت درست این گفتمان و تحلیل دقیق آن میشود؛در مقابل، قول به گسستهای تاریخی و تنازع گفتمانی دراین باره میتواند به فهم برساختی بودن روایت یکدست از خیام چنانکه در تصحیح‌ها، تحلیلها، زندگینامهها و شروح دیده میشود کمک کند. 1 Abstract Khayyamiyat (Khayyameality) is a discursive system. The dialogue-based structure of this system shows that three discourses of Agnosticism, Sharia-orientation (Doctorine-based) and Mysticism are disputing and debating with each other in an “intra-discourse” way. What integrates this multifaceted controversy as a single discourse is its relation to the conceptual and paradoxical character named Omar Khayyam. The purpose of this article is to propound “Discursive Purgation and Repentance” in “premodern Khayyamiyat” construction in an attempt, in the first place, to reveal its discontinuity and, in the second place, to explain the discursive relation between Omar Khayyam and a “discursive Khayyam” through the very discontinuity and to describe and analyze the constructive nature of this discourse by referring to the historical sources and the tradition of Khayyamology. The present research applies constructivism and critical discourse analysis (CDA) as its methodology. The results of the research reveals that a continuity notion of Khayyamiyat discourse and a monolithic understanding of it thwart a true understanding and a thorough analysis of the discourse. In contrast, adherence to historical discontinuity and discursive conflict in this area of study can lead to an understanding of the constructive nature of the coherent and monolithic narrative of Khayyam as appears in rectifications, analyses, biographies, and expositions. 77 100 نقی(سینا) جهان دیده کودهی Naghi(sina) Jahandidh koodehi مربی دانشگاه فرهنگیان بنت الهدی رشت ایران sina4801@yahoo.com علیرضا نیکویی alireza nikouei عضو هیات علمی دانشگاه گیلان ایران alireza_nikouei@yahoo.com واژههای کلیدی: خیامیت پیشامدرن توبه‌ی گفتمانی تطهیر گفتمانی تحلیل گفتمان ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (1385). دفتر عقل و آیت عشق. ج1، تهران: طرح نو.##احمدی، بابک. (1379). چهارگزارش از تذکرهالاولیای عطار. تهران: مرکز.##اصفهانی،عمادالدین. (1378). خریدهالقصر و جریدهالعصر. تهران: میراث مکتوب.##بدرهای، فریدون. (۱۳۷۴). مقدمه‌ی مترجم بر کتاب بررسی انتقادی رباعیات خیام. آرتور کریستن سن، تهران: توس.##براون، ادوارد. (1361). تاریخ ادبیات ایران از فردوسی تا سعدی (نیمه‌ی نخست). ترجمه‌ی فتحالله مجتبایی، تهران: مروارید.##بیهقی، ظهیرالدین ابیالحسن. (۱۳۵۱هـ ). تتمهصوان الحکمه. لاهور.##تاریخالحکماء قفطی. (۱۳۷۱). ترجمه‌ی فارسی از قرن یازدهم هجری، به کوشش بهین دارائی، تهران: دانشگاه تهران.##حسنلی، کاووس و حسامپور، سعید. (1389). کارنامه‌ی تحلیلی خیامپژوهی. تهران: علم.##خیام، عمر. (۱۳۷۷). دانشنامه‌ی خیامی. مجموعه رسائل علمی، فلسفی و ادبی، به اهتمام رحیم رضازاده ملک، تهران: علم و هنر و صدای معاصر.##دایره‌المعارف قرآن. (۱۳۹۳). سرویراستار جین دمن مک اولیف. ویراستاران ترجمه‌ی فارسی حسین خندقآبادی و دیگران، تهران: حکمت.##دلوز، ژیل و گتاری، فلیکس. (1393). فلسفه چیست؟. ترجمه‌ی محمدرضا آخوندزاده، تهران: نی.##رشیدی تبریزی، یاراحمد. (۱۳۷۲). رباعیات خیام (طربخانه). به تصحیح جلالالدین همایی، تهران: هما.##رضازاده ملک، رحیم. (۱۳۷7). ترانه های خیام، گوهر اندیشه جوهر فلسفه. تهران: ویدا.##روزن، فردریخ. (۱۳۰۴). مقدمهای راجع به اشعار و شرح حال حکیم. در رباعیات حکیم عمر خیام، برلین: چاپخانه‌ی کاویانی.##شریف، مریم و یارمحمدی، لطف اله. (1393). «بررســی رباعیــات خیام از منظر گفتمانشناسی انتقادی با بهرهگیری از مؤلفههای جامعهشناختی ـ معنایی گفتمانمدار». شعرپژوهی، شمارهی 2(پیاپی 20)، صص67ـ82.##شریفی، شهلا و پردل، مجتبی. (1390). «نگاهی به رباعیات خیام بر اساس نظریهی گفتمان لاکلائو و موف». در دومین همایش ملی نقد ادبی(نشانهشناسی ادبیات).##شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1383). مقدمه بر کتاب منطقالطیر عطار نیشابوری. تهران: سخن.##شهرزوری، شمسالدین محمدبنمحمود. (۱۳۶۵). نزههلارواح و روضهالافراح (تاریخ الحکما). ترجمه‌ی مقصودعلی تبریزی، بهکوشش محمدتقی دانشپژوه و محمد سرورمولایی، تهران: علمی و فرهنگی.##عطار، فریدالدین محمد. ( ۱۳۸۷). الهینامه. مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.##ــــــــــــــــــــــ (1391). تذکرهالاولیاء. تصحیح محمد استعلامی، تهران: زوار.##عروضی سمرقندی، نظامی. (1388). چهارمقاله و تعلیقات. به تصحیح علامه قزوینی با تصحیح مجدد معین به کوشش مهدخت معین، تهران: صدای معاصر.##غزالی، محمد. (1391). المنقذ من الضلال. ترجمه‌ی مهدی کمپانی زارع، تهران: نگاه معاصر.##ــــــــــــ (1380). کیمیای سعادت. دو جلد، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: علمی و فرهنگی.##فروغی، محمدعلی. (۱۳۸۵). مقدمه بر رباعیات خیام. درکتاب: رباعیات خیام به تصحیح و تحشیه‌ی محمدعلی فروغی و قاسم غنی، بهاهتمام عبدالکریم جربزهدار،تهران: اساطیر.##قشیری. عبدالکریم. ( ۱۳۷۹). رساله‌ی قشیریه. ترجمه‌ی ابوعلی حسن بن احمد عثمانی، با تصحیحات بدیعالزمان فروزانفر، تهران: علمی و فرهنگی.##قزوینی، محمد و محمد معین.(۱۳۸۸). تعلیقات چهارمقاله در کتاب: چهار مقاله‌ی نظامی عروضی. به تصحیح علامه قزوینی، با تصحیح مجدد محمد معین. به کوشش مهدخت معین. تهران: صدای معاصر.##قفطی، جمال‌الدین ابیالحسن علی بن یوسف. (۱۹۰۳). تاریخالحکماء و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلما باخبار الحکماء. لایپزیک: یطلب من مکتبه المثنی بغداد و مؤسسة الخانجی بمصر.##کریستنسن، آرتور. (1374). بررسی انتقادی رباعیات خیام. ترجمه‌ی فریدون بدره‌ای، تهران: توس.##طباطبایی، محیط. (۱۳۷۰). خیامی یا خیام. تهران: ققنوس.##منشی یزدی، منتخب‌الدین.(۱۳۸۹). درهالاخبار و لمعهالانوار. برگردان فارسی تتمه صوان ‌الحکمه، تصحیح و تحقیق علی اوجبی، تهران: حکمت.##میرافضلی، سیدعلی.(۱۳۸۲). رباعیات خیام در منابع کهن. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##ـــــــــــــــــ (۱۳۸۰). مقدمه بر نوروزنامه منسوب به عمر خیام در کتاب نوروزنامه. تصحیح مجتبی مینوی، تهران: اساطیر.##رازی، نجم‌الدین. (۱۳۸۳). مرصادالعباد. به اهتمام محمدامین ریاحی، تهران: علمی و فرهنگی.##هجویری، ایوالحسن علیبنعثمان. (۱۳۸۴) کشفالمحجوب. تصحیح محمود عابدی، تهران: سروش.##هدایت، صادق. (۱۳۵۶). ترانههای خیام. تهران: جاویدان.##همایی، جلالالدین. (۱۳۶۸). غزالینامه. تهران: هما.##هوارث، دیوید‌. (1397) گفتمان. ترجمه‌ی احمد صبوری، تهران: آشیان.##یارمحمدی، لطفالله. (۱۳۸۳) گفتمانشناسی رایج و انتقادی. تهران: هرمس.##یکانی، اسماعیل. (۱۳۴۲). نادره‌ی ایام حکیم عمرخیام و رباعیات او. تهران: انجمن آثار ملی.##یورگنسن، ماریا و فیلیپس، لوئیز. (۱۳۹۴). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمه‌ی هادی جلیلی، تهران: نی.##Bruffee Kenneth. (1996). a comment on social constructionism and literacy studies: college Englih.##Burr Vivien. (1995). an introduction to social constructionism: Routledg press. ##Glassner Barry. (2000). where meanings get constructecontem porary sociology: no 29.##

0 معرفی انواع تمثیل فشرده و جستجوی رد پای آن در شعر نخستین شعرای زبان فارسی Introducing Types of Compact Allegory and Tracking its Footprints in the Poetry of Early Persian Poets https://jba.shirazu.ac.ir/article_4895.html 10.22099/jba.2018.27097.2817 0 چکیده تمثیل از جمله مباحثی است که هم در بلاغت قدیم و هم در بلاغت جدید به آن توجه شده است. در کتاب‌های قدیم از تمثیل در مباحث تشبیه مرکب و استعاره‌ی تمثیلیه سخن گفته شده است؛ درحالی که در نقد جدید، تمثیل زیر مجموعه‌ی مبحث تصویر و خیال است. از نظر ساختار، تمثیل‌های فارسی به دو بخش تمثیل توصیفی (تمثیل کوتاه یا فشرده) و تمثیل روایی (تمثیل گسترده) تقسیم می‌شود. تمثیل روایی شامل حکایات انسانی و حیوانی، رمزی، فابل، پارابل و ... می‌باشد که نمونه‌های اعلای آن‌ها را در ادبیات تعلیمی و عرفانی زبان فارسی می‌توان یافت.تمثیل توصیفی (کوتاه) معمولاً از یک یا چند جمله فراتر نمی رود و مهم‌ترین انواع آن عبارتند از: تشبیه تمثیلی، استعاره‌ی تمثیلی، مثل و اسلوب معادله. در این مقاله برآنیم ضمن بررسی انواع تمثیل فشرده و توصیفی، ردپای آن را در اشعار نخستینِ زبان فارسی بکاویم و جایگاه شاعران قرون سوم و چهارم را در ایجاد تمثیل بررسی کنیم. برای رسیدن به این مقصود بیش از دو هزار بیت - اشعار قرون سوم و چهارم - مورد بررسی و جستجو قرار گرفته است. این بررسی‌ها نشان می‌دهد که انواع تمثیل فشرده، عمری به بلندای ادبیات فارسی دارند. 1 Abstract Allegory has been discussed in both the old and new rhetorical books. In ancient books, it has been considered as compound simile and allegorical metaphor, while in modern times it is a subset of imagination and imagery. Structurally, the Persian allegories can be divided into two groups of descriptive (short or compact) and narrative (extensive) allegories. The narrative allegory includes stories about humans and animals, symbolic stories, fables, parables, and so on, the best examples of which are found in the Persian mystical and didactic literature. In contrast, descriptive allegory typically consists of only one or few more sentences and its most important types of which are: allegorical simile, allegorical metaphor, proverb and oslub-e-moadeleh (techniques of sameness). In this article, types of compact and descriptive allegories and their footprints in the early Persian poetry as well as the role of poets in development of allegory in the 3rd and 4th centuries are studied. To this end, about 2000 lines of verse composed during the two centuries were studied. It is argued that the history of different types of compact allegories is as long as the Persian literature. 101 122 احترام رضایی ehteram rezaee عضو علمی دانشگاه پیام نور ایران em12_rezaee@yahoo.com واژه‌های کلیدی:تمثیل فشرده تشبیه تمثیلی استعاره‌ی تمثیلی مثل اسلوب معادله شعر قرون سه و چهار قرآن کریم. (1389). ترجمه‌ی عبدالمحمد آیتی. تهران: سروش.##بهمنیار، احمد. (دیماه 1327). «مثل». یغما، شماره‌ی 10، صص433-437.##ـــــــــــــ .(آذر ماه 1328). «تشبیه، تشبیه تمثیل، تمثیل یا مجاز مرکب». یغما، سال 2، شماره‌ی 9، صص 393-398.##ـــــــــــــ .(1328). «مثل چیست». یغما، سال 2، شماره‌ی 2 و 3، صص49-52.##پرتوی آملی، مهدی. (1365). ریشه‌های تاریخی امثال و حکم. تهران: سنایی.##پرهیزی، عبدالخالق. (1394). سیر علوم بلاغی در ادب فارسی. تهران: اندیشگان.##ثروتیان، بهروز. (1369). بیان در شعر فارسی. تهران: برگ.##جرجانی، عبدالقاهر. (1366). اسرارالبلاغه. ترجمه‌ی جلیل تجلیل، دانشگاه تهران.##الجوزی، ابن قیم. (1981). الامثال فی القرآن الکریم. ترجمه‌ی سیدمحمد نمّر الخطیب. بیروت: دارالمعرفه.##حمیدی، سیدجعفر و شامیان، اکبر. (1384). «سرچشمههای تکوین و توسعه‌ی انواع تمثیل (اسطوره، رویا، فرهنگ عامه)». نشریهی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، سال 48، صص57-107.##دبیرسیاقی، محمد. (1355). گنج بازیافته. بخش نخست، تهران: اشرفی.##ــــــــــــــــ. (1370). پیشاهنگان شعر پارسی. تهران: امیرکبیر.##دقیقی توسی، ابومنصور محمد بن احمد.(1347). دیوان. تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران: سهامی چاپ انتشارات ایران.##دهخدا، علی اکبر. (1377). لغتنامه. ج 5، تهران: دانشگاه تهران.##ذوالفقاری، حسن. (1385). داستانهای امثال. تهران: مازیار.##ــــــــــــــــ. (بهار 1386). «بررسی ساختار ارسال مثل (بحثی در ارسال مثل و تفاوت آن با برخی گونه‌ها و ساختارهای مشابه آن». پژوهش‌های ادبی، شماره‌ی 15، صص 31-62.##رخشنده مند، علی سینا. (1390). «نقد استعاره ی تمثیلیه در کتب بلاغی». فنون ادبی دانشگاه اصفهان، سال 3، شماره‌ی 2 (پیاپی 5)، صص117-138.##رضایی جمکرانی، احمد. (1394). «تشبیه تمثیل و استعاره‌ی تمثیلیه در کتب بلاغی». ادب پژوهشی، شماره‌ی 34، صص33-50.##زرکوب، منصوره و عبداللهی، زهرا. (پاییز 1389). «تمثیل در امثال فارسی و عربی». پژوهشنامهی زبان و ادب فارسی (گوهر گویا)، سال4، شماره‌ی3، پیاپی15، صص 109-136.##شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1375). صور خیال در شعر فارسی. تهران: آگاه.##ــــــــــــــــــــــــ. (1376). شاعر آیینه‌ها (بررسی سبک هندی و شعر بیدل). تهران: آگه.##شمیسا، سیروس. (1386). بیان. ویرایش سوم، تهران: میترا.##شیری، قهرمان. (1389). «تمثیل و تصویری نو از کارکردها و انواع آن». کاوش‌نامه، سال 11، شماره‌ی 20، صص33-54.##عبداللهی، محبوبه.( 1393). «تمثیل روایی و انواع آن در ادب فارسی». پژوهشهای ادبی و بلاغی، صص113-129.##علوی مقدم، محمد و اشرف‌زاده، رضا. (1376). معانی بیان. تهران: سمت.##فتوحی، محمود. (1384). «تمثیل؛ ماهیت، اقسام، کارکرد». مجلهی دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال 12 و 13، شماره‌ی 47-49، صص141-177.##کزازی، میرجلال‌الدین. (1373). بدیع 3 زیباشناسی سخن پارسی. تهران: مرکز.##کسایی مروزی، ابوالحسن یا ابواسحاق. (1364). اشعار کسایی مروزی و تحقیقی در زندگانی و آثار او. با تلاش مهدی درخشان، تهران: دانشگاه تهران.##لازار، ژیلبر. (1342). اشعار پراکندهی قدیمی‌ترین شعرای فارسی زبان (از حنظله بادغیسی تا دقیقی به غیر رودکی). ج2، با تصحیح و مقابله و ترجمه و به کوشش ژیلبر لازار، تهران: انستیتو ایران‌شناسی ایران و فرانسه.##محجوب، محمدجعفر. (1345). سبک خراسانی در شعر فارسی (بررسی مختصات سبکی شعر فارسی). تهران: فردوسی.##مدبّری، محمود. (1370). شاعران بی دیوان (شرح احوال و اشعار شاعران بی دیوان در قرنهای 3 و 4 و 5 هجری قمری). تهران: پانویس.##مرتضایی، جواد. (1390). «تمثیل، تصویر یا صنعت بدیعی». پژوهشهای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان، دورهی جدید، شماره‌ی 4 (پیاپی 12)، صص29-38.##منصور مؤید، علیرضا. (1376). ارسال مثل در مثنوی. تهران: سروش.##نوروزی، جهانبخش. (1384). «بحث و پژوهشی دیگر در سه مطلب بیانی(استعاره کنایی، تبعیه و تشبیه تمثیل)». فصلنامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی، سال 1، شماره‌ی 3، صص11-33.##وفایی، عباسعلی و آقا بابایی، سمیه. (1392). «بررسی کارکرد تمثیل در آثار ادبی تعلیمی». ادبیات تعلیمی، سال5، شماره‌ی 18، صص23-46.##همایی، جلال‌الدین. (1374). معانی و بیان. به کوشش ماهدخت بانو همایی، تهران: هما##

0 سبک شناسی گفتمان راوی در بوستان سعدی Stylistics of the narrator's discourse in Sa'di's Bustan https://jba.shirazu.ac.ir/article_4930.html 10.22099/jba.2018.29195.2990 0 چکیده پژوهش حاضر در پی ارائه‌ی تصویری از ماهیت راوی بوستان سعدی و به‌تبع آن مخاطبی است که راوی در انتظار اوست. هدف دیگر دریافتن سبک راوی بر اساس تحلیل زبانی کلام وی و پاسخ به این پرسش است که آیا راوی از جایگاهی بالا با لحنی آمرانه با مخاطب سخن می‌گوید یا در جایگاهی برابر با او می‌ایستد و دغدغه‌ها و تردیدهایش را در میان می‌گذارد؟ برای پاسخ به این پرسش از سبک‌شناسی بهره گرفته شده است. تحلیل سبک جمله‌های راوی بوستان (گفتمان راوی) بر اساس نظریه‌ی «وجهیت» از سبک‌شناس مشهور سیمپسون انجام شده است. مقاله با رویکردی زبان شناسانه به تحلیل سبک راوی و وجهیت گفته‌های او می‌پردازد و به این نتیجه می‌رسد: وجهیت کلام راوی مثبت است. او به‌راستی می‌داند چه می‌خواهد بگوید و مخاطب را به پندپذیری فرامی‌خواند. در این سلوک، شگرد بلاغی تمثیل بسیار مؤثر می‌افتد و روایتی تعلیمی‌ـ‌تمثیلی که هدفش ارشاد و اصلاح است آفریده‌ می‌شود. راوی با بهره‌گیری از نقش کوششی زبان، در جایگاهی بالاتر از مخاطب، وی را بر آن می‌دارد تا از دستورهای او پیروی نماید؛ به این امید که در سایه‌ی آن‌ها جهانی آرمانی ساخته شود. واژه‌های کلیدی: 1 Abstract The present research is an analysis of the nature of the narrator of Sa'di's Bustan and, of the audience that the narrator expects. The aim is to understand the narrator's style based on the linguistic analysis of his utterances and to ask whether he speaks with a voice of authority or if he stands on an equal position telling of his concerns and his doubts. The analysis of the style of the narrations of Bustan (narrator discourse) is based on Simpson's well-known "modality". The article deals with the linguistic approach to the analysis of the narrator's style and the precision of his sentences, and concludes: the narrator has a positive narrative. He knows exactly what he wants to say and recommends the audience to hear. Using allegory is very effective, and an allegorical teaching narrative aimed at guidance and reform is created. Using a higher position in language makes the audience accept the narrator's commands in order to build an ideal world. 123 140 مهدی شریفیان mehdi sharifiyan گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینای همدان ایران sharpshahin@gmail.com سید شهاب الدین حسینی shahabaddin hoseni دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینا ایران sh.hoseini.p.l@gmail.com بوستان تمثیل راوی سبک مخاطب وجهیت تولان، مایکل. (1386) روایت‌شناسی: درآمدی زبان‌شناختی- انتقادی. ترجمه فاطمه علوی و فاطمه نعمتی، تهران: سمت.##چندلر، دانیل. (1394) مبانی نشانه‌شناسی. ترجمه‌ی مهدی پارسا، تهران: سوره مهر.##درپر، مریم. (1392) سبک‌شناسی انتقادی. تهران: علم.##زرین‌کوب، عبدالحسین. (1382) نقد ادبی. تهران: امیرکبیر.##ژوو، ونسان. (1394) بوطیقای رمان. ترجمه‌ی نصرت حجازی، تهران: علمی فرهنگی.##سعدی. مصلح‌الدین. (1375) بوستان. تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.##شمیسا، سیروس. (1385) انواع ادبی. تهران: میترا.##ـــــــــــــــ. (1385) سبک‌شناسی شعر. تهران: میترا.##صفوی، کوروش. (1395) از زبان‌شناسی به ادبیات. تهران: سوره مهر.##عباسی، علی. (1393) روایت شناسی کاربردی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.##فالر، راجر و رومن یاکوبسن و دیوید لاج. پیتربری. (1390) زبان‌شناسی و نقد ادبی. ترجمه‌ی مریم خوزان و حسین پاینده، تهران: نی.##فتوحی، محمود. (1390) سبک‌شناسی. تهران: سخن.##فرشیدورد، خسرو. (1382) دستور مفصل امروز. تهران: سخن.##کدیور، جمیله. (1386) «زن از نگاه سعدی در بوستان و گلستان». زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال 5، شماره‌ی 9، صص 73-96.##گارد، نینانور و بئاتریکس بوسه و روسیو مونتورو. (1394) فرهنگ سبک‌شناسی. ترجمه‌ی احمد رضایی جمکرانی و مسعود فرهمندفر، تهران: مروارید.##گرین، کیت و جیل لبیهان. (1383) درس‌نامه نظریه و نقد ادبی. ویراستار حسین پاینده، تهران: روزنگار.##لینت ولت، ژپ. (1390) رساله‌ای در باب گونه‌شناسی روایت نقطه دید. ترجمه‌ی علی عباسی و نصرت حجازی، تهران: علمی فرهنگی.##موحد، ضیاء. (1392) سعدی. تهران: نیلوفر.##مولوی، جلال‌الدین محمدبن محمد. (1380) مثنوی معنوی بر اساس نسخه قونیه. ج1، به تصحیح و پیشگفتار عبدالکریم سروش، تهران: علمی و فرهنگی.##ناتل خانلری، پرویز. دستور زبان فارسی. (2535) تهران: بابک.##نوآی کلودزاد، کریستین. (1394) سبک. ترجمه‌ی احمد سمیعی (گیلانی)، تهران: هرمس.##وحیدیان کامیار، تقی. (1386) دستور زبان فارسی. با همکاری غلامرضا عمرانی، تهران: سمت.##وردانک، پیتر. (1389) مبانی سبک‌شناسی. ترجمه‌ی محمد غفاری. تهران: نی.##ولک، رنه و آستین وارن. (1382) نظریه ادبیات. ترجمه‌ی ضیاء موحد و پرویز مهاجر، تهران: علمی فرهنگی.##

0 جریان شعر زبان در دهۀ هفتاد، با تأکید بر شعر رضا براهنی Language Poetry Trend in the Seventies: Reza Baraheni's Poetry https://jba.shirazu.ac.ir/article_4893.html 10.22099/jba.2018.29579.3039 0 در دهه‌ی هفتاد خورشیدی، جریانهایی در شعر فارسی ظهور کردند که شعر آنهاهم از نظر زبان و بیان و هم از نظر محتوا، با شعر دورههای گذشته به کلی متفاوت بود. وجه مشترک همه‌ی جریانهای شعری دهه‌ی هفتاد، فراروی از زبان و بیان متعارف شعر فارسی بود. یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین جریانهای شعری دهه‌ی هفتاد، «جریان شعر زبان»، به راهبری رضا براهنی بود. در این پژوهش، ابتدا نظریه‌ی زبانیت براهنی را به اختصار معرفی کردهایم و سپس از خلال دیدگاههای جدید وی، مؤلّفه‌های اصلی شعر زبان را به دست دادهایم. مهمترین مؤلّفههای شعر زبان عبارتند از: نحوگریزی، معنیزدایی، چندصدایی، جابهجاسازی پرتابی و... . پس از ارزیابی شعر براهنی، به عنوان نماینده‌ی شاخص این جریان، به نتایجی دست یافتهایم؛ از جمله این که در شعر براهنی نیز مانند نیما و شاملو، میان نظریه‌ی شعری و اجرای شعری شکاف‌هایی وجود دارد. دیگر اینکه این جریان شعری میتوانست با زدودن کهنگی از زبان شعر و متناسب کردن آن با شرایط و اقتضائات زمانه، شعر نوِ فارسی را در مسیر بهتری قراردهد؛ اما با تندرویهایی، ازجمله تأکید افراطی و غیرمنطقی بر معنازدایی و تخریب و از هم‌گسیختگی زبان، این فرصت طلایی از شعر معاصر فارسی گرفته شد. 1 ABSTRACT During 1990s, certain trends appeared in Persian poetry, which were generally different in terms of both language and method of expression and content from those from the previous periods. The common aspect of all the poetical trends from the 1990s was transcending beyond the common and normal language and expression of Persian poetry. One of the most important and most influential poetic trends from 1990s was “the Language poetry” trend, pioneered by Reza Baraheni. In this study, the Language Poetry trend is analyzed. The theory of “linguality” proposed by Baraheni is briefly introduced, in the first place, followed by figuring out the main indicators of Language poetry from among his viewpoints. The most important indicators of the language poetry are syntactical discordance, de-semanticization, multiphonicity, projective dislocation, polylogia or lingual lunacy and so forth. It is argued that there is a gap between poetical theory and poetical implementation in the poetry of Baraheni as in Nima and Shamlu. 141 182 اسماعیل شفق Esmaiil Shafagh استاد زبان و ادبیات فارسی / گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینای همدان ایران erasht@yahoo.com بلال بحرانی Balal Bahrani دانشجوی دکتری / گروه ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینا ایران b.bahrani@gmail.com واژههای کلیدی: شعر دهه‌ی هفتاد شعر زبان رضا براهنی نظریه‌ی زبانیّت آقامحمدی، تیمور. (1390). مرا با دریاهای مرده کاری نیست: زندگی و شعر هوشنگ ایرانی. تهران: ثالث.##احمدی، بابک. (1385). ساختار و تأویل متن. ، تهران: مرکز.##اکبریانی، محمدهاشم. (1381). «شاعر دهه‌ی شصت و هفتاد نتوانست، شاعر دهه‌ی هشتاد میتواند». کارنامه، شماره‌ی 28، صص 42ـ46.##ایرانی، هوشنگ. (1393). جیغ بنفش: منتخب شعرهای هوشنگ ایرانی؛ گزینش و مقدمه: محمد آزرم، تهران: سرزمین اهورایی.##ایگلتون، تری. (1380). پیشدرآمدی بر نظریه‌ی ادبی (ویراست دوم). ترجمهی عباس مخبر، تهران: مرکز.##باباچاهی، علی. (1377). گزارههای منفرد: بررسی انتقادی شعر امروز ایران. ج 1، تهران: نارنج.##ـــــــــــــ. (1378). «محورها و مشخّصههای شعر پسانیمایی». کارنامه، شماره‌ی 4، صص 10ـ21.##بارت، رولان. (1368). نقد تفسیری. ترجمه‌ی محمدتقی غیاثی، تهران: بزرگمهر.##براهنی، رضا. (1374 الف). خطاب به پروانهها و چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم. تهران: مرکز.##ــــــــــــ (1374 ب). گزارش به نسل بیسن فردا. تهران: مرکز.##ــــــــــــ (1378 الف). «چگونه پارهای از شعرهایم را گفتم» (قسمت اول). بایا، شماره‌ی 1 و 2، صص 12ـ 19.##ــــــــــــ (1378 ب). «چگونه پارهای از شعرهایم را گفتم» (قسمت دوم). بایا، شماره‌ی 3، صص 25ـ30.##ــــــــــــ (1380). بحران رهبری نقد ادبی و رساله‌ی حافظ. تهران: دریچه.##ــــــــــــ (1383). «نظریه‌ی زبانیت در شعر». کارنامه، شماره‌ی46 و47، صص13ـ16.##ــــــــــــ (1384). «اگر صادق باشیم با زخم میمیریم». بایا، ش 38، صص 77ـ90.##تسلیمی، علی. (1390). نقد ادبی: نظریههای ادبی و کاربرد آن ها در ادبیات فارسی. تهران: کتاب آمه.##ــــــــــــ (1393). گزارههایی در ادبیات معاصر ایران (شعر). تهران: اختران.##حریری، ناصر. (1365). هنر و ادبیات امروز: گفتوشنودی با احمد شاملو. به کوشش رضا براهنی، بابل: کتاب‌سرای بابل.##خواجات، بهزاد. (1381). منازعه در پیرهن. اهواز: رسش.##خوشروان، هوشنگ. (1385). «برخورد نزدیک از نوع دیگر: پیشدرآمدی بر بحث انتقادی شعر زبانپریش». گوهران، شماره‌ی13 و 14(ویژهنامه/ ج2)، صص 358ـ366.##رعیت حسنآبادی، علیرضا. (1394). «مانیفست و تلقی از آن در گفتمان شعر مدرن و پسامدرن فارسی». نقد ادبی. سال 8، شماره‌ی 31، صص 65ـ90.##روانشید، م. (1379). با شاعران امروز (گفتگو با شاعران نسل نو). ج1، تهران: آرویج.##رویایی، یدالله. (1391). هلاک عقل به وقت اندیشیدن [ویرایش تازه]. تهران: نگاه.##ــــــــــــ. (1380). «شعر زبان یا بیزبانی شعر». کارنامه، شمارهی 20، تیرماه 1380، صص 71ـ73.##زرقانی، مهدی. (1391). چشمانداز شعر معاصر ایران: جریانشناسی شعر ایران در قرن بیستم. تهران: ثالث.##سلطانی، پیمان. (1378). «پلیفونی در شعر براهنی». بایا، شماره‌ی 8 و 9، صص 103ـ 109.##صفوی، کورش. (1390). از زبانشناسی به ادبیات. ج1 و 2، تهران: سوره‌ی مهر.##طاهری، قدرتالله. (1384). «پست مدرنیسم و شعر معاصر ایران». پژوهش های ادبی، شماره‌ی 8، صص 29ـ50.##ـــــــــــــــــ (1393). بانگ در بانگ: طبقهبندی، نقد و تحلیل جریانهای شعری معاصر ایران (از 1357 تا 1380). تهران: علمی.##عباسی زهان، مهدی و سجودی، فرزان. (1392). «تحلیل گرایشهای پست مدرن در متن «دف» براهنی». تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا)، شماره‌ی 18، صص 195ـ216.##فرخفال، رضا. (1384). «شعری هست که میآید... / تأملی دوباره بر تئوری زبانیت». بایا، شماره‌ی 37، صص 166ـ170.##قربانعلی، مهرنوش. (1382). چشمانداز شعر معاصر ایران 1380ـ1301: در گفتگو با منوچهر آتشی، م. آزاد، مسعود احمدی و ... . تهران: بازتابنگار.##مولوی، جلالالدّین محمد. (1390). مثنوی معنوی. به تصحیح رینولد ا. نیکلسون، تهران: هرمس.##نامور مطلق، بهمن. (1387). «باختین، گفتگومندی و چندصدایی مطالعه‌ی پیشابینامتنیت باختینی». پژوهشنامه‌ی علوم انسانی، شماره‌ی 57، صص 397ـ413.##

0 مؤلفه‌های معناباختگی در شعر کتیبه مهدی اخوان ثالث Absurdity in Akhavan Sales' Poem "Inscription" (Katibeh) https://jba.shirazu.ac.ir/article_4735.html 10.22099/jba.2018.26758.2793 0 یکی از جریان‌های ادبی که متأثر از اتفاقات سیاسیِ اروپای قرن بیستم است، معناباختگی است. این جریان، نخست در تئاتر فرانسه پدید آمد و به‌ سرعت در اروپا منتشر شدو بعداز مدتی بر دیگر گونه‌های ادبی تأثیر گذاشت. روشنفکران نوگرای ایرانی تقریباً هم‌زمان با رواج آن در اروپا، به آن علاقه‌مند شدند و در قالب ترجمه، شاهکارهای آن را به جامعه‌ی ایران شناساندند. تحت‌تأثیر رویدادهای سیاسی دهه‌های سی و چهل خورشیدی، شرایط جامعه در ایران نیز به‌گونه‌ای پیش رفت که آثاری با رویکرد معناباخته پدیدار شدند. یکی از شاعرانی که در آن دوره به این رویکرد علاقه مند شد، مهدی اخوان ثالث است. در این مقاله ابتدا به زمینه‌های فکری و بستر تاریخی معناباختگی در ادبیات غرب پرداخته‌، معنای واژه‌ی (absurd) و مفهوم و مصداق آن را در ادبیات اروپا بازبینی کرده ایم؛ سپس مؤلفه‌ها‌ و مبانی کارکردی این مکتب را در ادبیات برشمرده‌ایم. در قسمت بعدی مقاله سراغ شعر کتیبه اخوان رفته ایم و شرایط اجتماعی- سیاسی ایران را در دهه‌های سی و چهل به عنوان زمینه‌ی تاریخیِ سرودن این شعر بررسی کرده ایم و در قسمت پایانی مؤلفه‌های جریان معناباختگی را در شعر کتیبه برشمرده و به شرح تفصیلیِ آن پرداخته‌ایم. بازنگری هانشان می‌دهد اخوان ثالث در زمان سرودن کتیبه با این جریان آشنا بوده و تقریباً همه‌ی مؤلفه‌های آن را به کار برده‌است. 1 ABSTRACT The theater of the absurd, with its roots in French theater, is one of the literary traditions influenced by the political events of the 20th century Europe. Fast spreading all over Europe, its effects were evident on other literary forms. At the same time, Iranian intellectuals developed an interest in it and introduced its masterpieces in translations to the Iranians. Having been influenced by the political events of the 1330s and the 1340s, absurdist works began to emerge in Iran too. Mahdi Akhavan-Sales was one of the early practitioners who tried his hand at this new form. This article deals with the intellectual and the historical backgrounds of absurdism in western literature, the meaning of the word ‘absurd’ and its place in the European literature, and its features and implications. In the following part, the socio-political situations of the 1330s and the 1340s, which are the historical background to Akhavan’s "Katibeh", are presented. The third part is dedicated to identification and an in-depth analysis of the absurdist features of this poem. Finally, it is concluded that Akhavan was quite familiar with this tradition and has almost used all its features in "Katibeh". 31 50 یحیی طالبیان yahya Talebian دانشگاه علامه طباطبائی تهران ایران ytalebian@gmail.com عباسعلی وفایی abasali vafaei دانشگاه علامه طباطبائی تهران ایران abbasalivafaie@yahoo.com حمید عبدللهیان hamid abdolahian استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اراک ایران abdollahian2002@yahoo.com علی اصغر باقری aliasghar bagheri دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبائی. تهران. ایران. ایران aliasghar.bagheri@gmail.com واژه‌های کلیدی: جریان معناباختگی در ادبیات مولفه‌های معناباختگی کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ مهدی اخوان ثالث شعر کتیبه آلوارز، آلفرد. (۱۳۸۸). بکت. ترجمه‌ی مراد فرهادپور، تهران: طرح نو.##اخوان ثالث، مهدی. (۱۳۸۲). از این اوستا. تهران: مروارید.##ـــــــــــــــــ. (۱۳۷۱). صدای حیرت بیدار. مرتضی کاخی. تهران: مروارید.##اسلین، مارتین. (۱۳۸۸). تئاتر ابسورد. ترجمه‌ی مهتاب کلانتری و منصوره وفایی، تهران: کتاب آمه.##ایبرمز، مایر هوارد. (۱۳۸۷). فرهنگ توصیفی اصطلاحات ادبی. ترجمه‌ی سعید سبزیان. تهران: رهنما.##باقری، علی‌اصغر و عبداللهیان، حمید. (۱۳۹۶). «مؤلفه‌های معناباختگی در ملکوت بهرام صادقی». متن پژوهی ادبی. در نوبت چاپ.##بکت، ساموئل. (۱۳۹١). در انتظار گودو. ترجمه‌ی علی اکبر علیزاد، تهران: بیدگل.##حسن‌زاده میرعلی، عبدالله و قنبری عبدالملکی، رضا. (۱۳۹۱). «تحلیل ریخت‌شناسی روایت اسطوره‌ای کتیبه بر اساس نظریه‌ی ولادیمیر پراپ». پژوهش‌های زبان و ادبیات تطبیقی. سال ۳ شماره‌ی ۳، صص ۸۱-۱۰۰.##درپر، مریم. (۱۳۹۳). «مبانی زیبایی‌شناسی و چگونگی کارکرد عوامل انسجام در شعر با بررسی کتیبه‌ی اخوان ثالث و خوابی در هیاهو از سهراب سپهری». شعرپژوهی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز، سال ۶ شماره‌ی ۲، صص ۱۵-۳۸.##رابرتس،جیمز.(۱۳۸۹).بکت و تئاترمعناباختگی.ترجمه‌ی حسین پاینده، تهران: فرهنگ جاوید.##رحیمیان، هرمز. (۱۳۸۴). ادوار نثر فارسی. تهران: سمت.##شفیعی کدکنی، محمدرضا. (۱۳۸۰). ادوار شعر فارسی. تهران: سخن.##ـــــــــــــــــــــــــ. (۱۳۹۱). حالات و مقامات م.امید. تهران: سخن.##ـــــــــــــــــــــــــ. (۱۳۹۲). با چراغ و آینه. تهران: سخن.##عوفی، سدیدالدین محمد. (۱۳۷۰). جوامع الحکایات و لوامع الروایات. به کوشش جعفر شعار، تهران: علمی و فرهنگی.##کامو، آلبر. (۱۳۸۲). افسانه‌ی سیزیف. ترجمه‌ی علی صدوقی، محمدعلی سپانلو و اکبر افسری، تهران: دنیای نو.##مختاری، محمد. (۱۳۹۲). انسان در شعر معاصر. تهران: توس.##میرعابدینی، حسن. (۱۳۶۹). صدسال داستان‌نویسی در ایران. تهران: تندر.##هجویری، علی بن عثمان. (۱۳۸۶). کشف‌المحجوب. مقدمه تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران: سروش.##همتی، شهریار و همکاران.(۱۳۹۲). «تأثیر أسطوره سیزیف الیونانیّه فی قصیده کتیبه لأخوان ثالث وقصیده فی المنفى للبیاتی». دراسات فی اللغه العربیه و آدابها دانشگاه سمنان، شماره‌ی ۱۳، صص ۱۳۱-۱۶۰.##هینچلیف، آرنولد. (۱۳۸۹). پوچی. ترجمه‌ی حسن افشار، تهران: مرکز.##Abrams, M. and G. Harpham. (2012). A Glossary of Literary Terms. 10th ed. Boston: Wadsworth.##Camus, A. (2013). Myth of Sisyphus. Translated by Justin Obrien. International Edition: Penguin.##Esslin,M. (2001). The Theatre of the Absurd. Third Edition. NewYork: Vintage books.##Childs, P. and R. Fowler. (2006). The Routledge Dictionary of Literary Terms. London: Routledge.##

0 اصول و مبانی شرح تطبیقی (با تکیه بر شرح مثنوی شریف) Principles of Comparative Commentary Based on Mathnavi Sharif Commentary https://jba.shirazu.ac.ir/article_4904.html 10.22099/jba.2018.27275.2825 0 برای شرح‌نویسی می‌توان بر اساس متغیّرهای 1. شارح و متن ادبی و 2. مخاطب انواعی را نام برد. یکی از این شروح را، شرح تطبیقی مینامیم. هدف اساسی شرح تطبیقی، شرح ادبیات ملّتی بر اساس ادبیات ملتی دیگر است. روش عملیاتی شرح تطبیقی سه مرحله دارد: 1. مقدمات: بررسی تأثیر و تأثّر تاریخی و تفاوت زبانی میان دو اثر ادبی، 2. شرح تطبیقی: تحلیل بر پایه‌ی شاخصه‌ی زبانی ـ بلاغی و معنایی، 3. نتیجه‌گیری: دریافت و تبیین میزان تأثیرگذاری متن مبدأ بر متن مقصد. بر این اساس، شرح مثنوی شریف اثر بدیع‌الزمان فروزانفر را در بسیاری از بخشها میتوان شرح تطبیقی دانست؛ نویسنده در شرح ابیات و بسیاری از حکایت‌ها نگرش تطبیقی داشته و مقدمات شرح تطبیقی را رعایت کرده است. 1 Different types of commentary can be classified based on the commentator and the literary text, and the audience. One type of commentary is comparative commentary. The aim of comparative commentary is to explain and interpret a literary text based on the literature of one nation in the language of another nation. The applied method of comparative commentary has three stages. The first stage is an introduction in order to study the historical relation and linguistic differences between two literary works. The second stage is comparative commentary in order to analyze linguistic-structural and semantic-thematic indexes. The last stage is conclusion in order to study how much the source text has influenced the target text. Mathnavi Sharif Commentary written by Foroozanfar can be considered as a comparative commentary as the commentator has a comparative approach in many of verses and stories of his book. 183 206 احسان قبول - - دانشگاه فردوسی مشهد ایران ehsan.ghabool@gmail.com عبدالله رادمرد Abdallah Radmard گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران ایران radmard@um.ac.ir واژههای کلیدی: شرح تطبیقی روش‌شناسی شرح مثنوی شریف فروزانفر ساختار محتوا انوشه، حسن. (1376). دانشنامه‌ی‌ ادب فارسی. ج2، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.##رفاهی‌بخش، زینب و رضی، احمد. (1389). «بررسی و تحلیل مقدمه‌ها در شرح‌نویسی بر متون ادبی». ادب‌پژوهی، شماره‌ی11، صص 87-119.##ـــــــــــــــــــــــــــــــــ (1389). «آسیب‌شناسی شرح‌نویسی بر متون ادب فارسی». جستارهای ادبی، شماره‌ی 171، صص 143-168.##زمانی، کریم. (1393). میناگر عشق (شرح موضوعی مثنوی معنوی مولانا جلال‌الدین بلخی). تهران: نی.##ساجدی، طهمورث. (1386). از ادبیات تطبیقی تا نقد ادبی (مجموعه مقالات). تهران: امیرکبیر.##شجری، رضا. (1386). معرفی و نقد و تحلیل شروح مثنوی (شروح فارسی و موجود در ایران). تهران: امیرکبیر.##شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1390). با چراغ و آینه (در جستجوی ریشه‌های تحول شعر معاصر ایران). تهران: سخن.##شورل،‌ ایو. (1389). ادبیات تطبیقی. ترجمه‌ی طهمورث ساجدی، تهران: امیرکبیر.##عربی، فرشاد. (1389). «تجلّی قرآن و حدیث در گلشن‌راز شیخ محمود شبستری (بررسی شواهدی از اقتباس، تضمین و تلمیح». عرفانیات در ادب فارسی، شماره‌ی 5، صص 93-106.##علوی‌مقدم، مهیار. (1389). «آسیب‌شناسی ساختار «شرح‌نویسی» در حوزه‌ی فهم متن ادبی (با نگاهی انتقادی به شرح‌های حافظ)». فنون ادبی، سال 2، شماره‌ی 2، صص 63-80.##غنیمی هلال، محمد. (1373). ادبیّات تطبیقی (تاریخ و تحوّل، اثرپذیری و اثرگذاری فرهنگ و ادب اسلامی). ترجمه‌ی سیدمرتضی آیتاللهزاده شیرازی، تهران: امیرکبیر.##فروزانفر، بدیع‌الزمان. (1361). شرح مثنوی شریف. تهران: زوّار.##فرهنگی، علی اکبر و صفرزاده، حسین. (1385). روشهای تحقیق در علوم انسانی. تهران: پویش.##قبول، احسان؛ یاحقی، محمدجعفر و اشرف محمدیاری. (1394). «بررسی میزان رشد تفکر انتقادی دانشجویان رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد)». نقد ادبی، سال 9، شماره‌ی 33، صص 177- 205.##گویارد، ام. اف. (1374). ادبیّات تطبیقی. ترجمه‌ی علی‌اکبرخان محمدی، تهران: پاژنگ.##نامورمطلق،‌ بهمن. (1388). «درآمدی بر تصویرشناسی (معرفی یک روش نقد ادبی و هنری در ادبیات تطبیقی)». مطالعات تطبیقی، شماره‌ی 12، صص 119-138.##نیکلسون، رینولد الین. (1374). شرح مثنوی مولوی (دفتر اول). ترجمه‌ی حسن لاهوتی، تهران: علمی و فرهنگی.##همتیان، محبوبه و مشاوری، زهره. (1393). «مبانی شرح‌نویسی بر متون ادبی». پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی، دوره‌ی 18، شماره‌ی 35، صص 28-55.##Watson, G. (1980). Critical Thinking Apprasial, Manual. The Psychological Corporation. Harcourt Brace Jovanovich Inc.##

0 بازتاب اجتماعیات در شعر غنایی قرن ششم (برپایه اشعار سنایی، انوری، خاقانی و نظامی) Reflection of Social Affairs in the Lyric Poetry of Sixth Century (Sanai, Anvari, Khaghani and Nezami) https://jba.shirazu.ac.ir/article_4903.html 10.22099/jba.2018.28400.2915 0 در قلمرو شعر، نوع غنایی، کهن‌ترین شکلی است که شاعر در آن خویشتن خویش را به تصویر می‌کشد و ضمن آن به بیان عواطف شخصی خود از زندگی و جهان می‌پردازد و شاعر ساختار ذهنش را در قالب یک اثر ادبی به جامعه عرضه می‌دارد. واقعیت‌های اجتماعی و فرهنگی متن جامعه به صورت بازتاب‌های عینی اما جزئی و پراکنده کمابیش در آثار ادبی یافت می‌شود. خوانش اجتماعیات در شعر بازخوانی شعر یک دوره یا اشعار یک شاعر، در جهت تحلیل دغدغه‌های اجتماعی آن دوره است. از آن جا که قرن ششم جریان‌های مختلف سیاسی، اجتماعی جامعه و ازجمله شاعر را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، شعر بستر مناسبی برای ترسیم این دگرگونی‌ها می‌شود. نگارنده بر آن است تا با نگاهی مقایسه‌ای و به شیوه‌ی توصیفی-تحلیلی به بررسی مسائل اجتماعی این قرن در اشعار سنایی، انوری، خاقانی و نظامی بپردازد تا با شناخت طبقات، ارزش‌ها و جریان‌های این عهد به تصویری روشن از واقعیت‌ها و بینش‌های حاکم بر ذهن جامعه و شاعر دست یابد. نتیجهی پژوهش بیانگر آن است که مشکلات سیاسی و اجتماعی غالباً بنیاد اندیشه و جهت فکری و رفتاری مردم و شاعران را دستخوش تغییراتی کرده که مانع تکوین یک جهانبینی مستحکم درآنان شده است. 1 Abstract In the realm of poetry, lyric is the oldest form in which the poet depicts himself, while expressing personal emotions and spiritual reflections on life and the world. The poet presents his mental structure in the form of a literary work to the community. The social and cultural realities of the society are found in the form of objective, though minor and diffuse, reflections in literary works. Analyzing social affairs in poetry of a certain period or a specific poet shows the social concerns of that period. Since the sixth century is one of the turbulent periods in Iranian history, and many political and social events in this era affected the society, poetry is a good platform to observe these happenings. This research seeks to present a comparative and descriptive-analytical approach to the study of the social problems of this century in the poetry of Sanai, Anvari, Khaghani, and Nezami. Studying the different classes, values, and events of this period gives a clear picture of the realities, aspirations and insights into the minds of the poets and of society and. The result of the research shows that the political and social problems of the time have often affected poets, people's behavior and intellectual currents but these problems have prevented them from the creation of a strong worldview. 207 228 فاطمه نیری Fatemeh Nayyeri دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی(ادب غنایی)، دانشگاه شیراز ایران fr.nayyeri@gmail.com زرین تاج واردی Zarintaj Varedi دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شیراز ایران zt.varedi@gmail.com واژه‌های کلیدی:اجتماعیات انوری خاقانی سنایی نظامی شعرغنایی اشرف، احمد و بنو عزیزی، علی. (1387). طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران. ترجمه‌ی سهیلا ترابی فارسانی، تهران: نیلوفر.##اقبال، عباس. (1338). وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی. به کوشش محمد تقی دانش پژوه و یحیی ذکاء، تهران: دانشگاه تهران.##انوری، محمد بن محمد. (1376). دیوان. به اهتمام محمد تقی مدرس رضوی، تهران: علمی وفرهنگی.##پارسانسب، محمد (1392). جامعه‌شناسی ادبیات فارسی از آغاز تا سال 1357. تهران: سمت.##ترابی، علی اکبر. (1379). جامعه شناسی هنر و ادبیات؛ مثلث هنر. تبریز: فروغ آزادی.##جی.آ.بویل. (1366). تاریخ ایران کمبریج. ج5، ترجمه‌ی حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.##خاقانی شروانی، افضل‌الدین‌بدیل. (1368). دیوان. تصحیح و تعلیقات ضیاء‌الدین‌ سجادی، تهران: زوار.##ذوالفقاری، حسن. (1394). زبان و ادبیات عامه ایران. تهران: سمت.##راوندی، مرتضی. (1382). تاریخ اجتماعی ایران. ج6، تهران: نگاه.##زرقانی، سیدمهدی. (1381). زلف عالم سوز. تهران: روزگار.##سجادی، سیدعلی محمد. (1387). اجتماعیات در ادبیات. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##سنایی، مجدودبن آدم. (1388). دیوان. به اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، تهران: سنایی.##شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1386). تازیانه‌های سلوک. تهران: آگاه.##ــــــــــــــــــــــــ (1389). مفلس کیمیافروش. تهران: سخن.##صفا، ذبیح‌الله. (1371). تاریخ ادبیات در ایران. ج2، تهران: فردوس.##ضیاء‌الدینی، علی. (1389). جامعه‌شناسی شعر نیما. تهران: نگاه.##طبیبی، حشمت‌الله. (1371). مبانی جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی. تهران: دانشگاه تهران.##طهماسبی، فرهاد. (1395). جامعه‌شناسی غزل فارسی. تهران: علمی وفرهنگی.##فردوسی، ابوالقاسم. (1386). شاهنامه. ج1، به کوشش جلال خالقی‌مطلق، تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.##محبتی، مهدی. (1382). سیمرغ در جستجوی قاف. تهران: سخن.##ـــــــــــــ (1386). «خاستگاه شعر و هویت صنفی– اجتماعی شاعر از دیدگاه حکیم انوری ابیوردی». پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شماره‌ی8، صص87-104.##محجوب، محمدجعفر. (1383). ادبیات عامه‌ی ایران (مجموعه‌ی مقالات درباره‌ی افسانه‌ها و آداب و رسوم مردم ایران). به کوشش حسن ذوالفقاری، تهران: چشمه.##محمدی، فرزاد (1389). «بررسی سیمای حاکمان در دیوان شاعران سبک خراسانی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه پیام نور اصفهان.##معدن‌کن، معصومه. (1382). بزم دیرینه‌ی عروس. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##نظامی، الیاس بن یوسف. (1385). اقبال‌نامه. با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.##ـــــــــــــــــــــــــ (1392). شرف‌نامه. با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.##ـــــــــــــــــــــــــ (1393). مخزن‌الاسرار. با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.##نظامی عروضی، احمد بن عمر. (1364). مجمع النوادر(چهارمقاله). با تصحیح محمد معین، تهران: امیرکبیر.##وحیدا، فریدون. (1390). جامعه‌شناسی در ادبیات فارسی. تهران: سمت.##