چگونگی شیوه­ی استفاده­ی هر شاعر از زبان، به­قطع در فرم و ساختار شعر او سرنوشت‌ساز خواهد بود. شاملو با به­کار­گیری امکانات زبان آرکاییک توانسته است، قلمروِ زبانِ شخصی خود را در حوزه­ی شعر مدرن ایران تثبیت کند. از نگاه منتقد به دور نمی­تواند بود که شاملو در مسیر بلوغ هنریِ شعر خود، به­تمامی نیز از منافع بوطیقای زبان گذشتگان بهره­ور نبوده است و در موارد موفّقِ کار (که کم هم نیستند)، با اراده­ورزی هنری، اشعاری ماندگار به کار­نامه­ی ادبیات معاصر فارسی ارزانی داشته است. در این پژوهش در پی بررسی جوانبی از شعر شاملو هستیم که با تأثر از جاذبه­های زبان باستان‌گرایانه، به نوعی «نارسیسم زبانی» دچار شده است (این مطلب در مقدمّه و به­طور مبسوط  در تحلیل بحث خواهد آمد). روش این پژوهش تحلیلی – انتقادی است و بعد از توضیح مبانی نظری، به دسته­بندیِ عملیِ آسیب­های خودشیفتگی زبانی، در شعر شاملو توجه شده است. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد که زبان­ورزی بیش از حد شاملو، در برخی از موارد آسیب­هایی جدی به شکل و محتوای هنر او وارد کرده است.  

ترادف هنگامی روی می­دهد که دو یا چند لفظ، دلالت تقریبا یکسانی به معنایی واحد داشته باشد. گاهی این واژگان در شعر به صورت معطوف ذکر می‌شود، درحالی­که ذکر یکی از آن­ها برای انتقال مقصود بسنده است. در ادبیات منثور با شکل‌گیری سبک فنی این شیوه گسترش یافت. اما در شعر سنتی که عواملی چون محدودیت‌های وزنی، استقلال ابیات، نکاستن از دایره­ی معنایی و تداعی واژگانی، دوری از اطناب، رعایت ایجاز، پرمایگی ابیات و امثالهم بستر لفاظی را از شاعر می‌گیرد، به­نظرمی‌رسد این شیوه چندان رایج و هنرمندانه نباشد. با وجود این، در اشعار شاعران بزرگ، این ساختار بسامد چشمگیری دارد. مقاله­ی پیش رو این موضوع را در شعر حافظ بررسی کرده و نشان داده حافظ نیز بارها به مقوله­ی ترادفات معطوف وارد شده است. ترادفات در شعر او به دلایلی چون حمل بخشی از معنای واژه به واژه­ی دیگر، کاربرد معطوفات مرسوم و قالبی، ایجاد تناسبات و خوشه­های آوایی، تناسبات واژگانی و ایجاد ایهام، تاکید بر معنا، ایجاد ساختارهای دوزبانی و غیره انجام گرفته است.  

مهستی گنجوی(490-577ق) بانوی رباعی­سرا، بسیار پیشروتر از زمان خود زیسته ­است؛ زیرا جهان­بینی و وضعیت زندگی او موجب سرودن اشعاری شده که با توجّه به شعر زنان شاعر کلاسیک در تاریخ ادبیات فارسی کم سابقه است. مهستی در گذشته با قضاوت­های نادرست، مورد بی مهری قرارگرفته ­است و در زمان معاصر نیز این اجحاف در برخی پژوهش­ها درباره­ی او هویّداست. نشان­دادن ویژگی­های زنانه­ی مهستی در رباعیاتش از اهداف پژوهش حاضر است. پژوهش، به شیوه­ی توصیفی و داده­ها به روش سندکاوی و کتابخانه­ای گردآوری و با استفاده از تحلیل محتوا تجزیه و تحلیل شده ­است. نتایج پژوهش نشان می­دهد که مهستی بی­هیچ پرده­پوشی آنچه احساس و تجربه­ی زنانه­اش اقتضا می­کند، در شعر نمایان می­سازد. از خصوصیات زنانه­ی او می­توان به ابراز عشق و علاقه به جنس مخالف، اشاره به جنسیت خود، تصاویر و ویژگی­های زنانه، اعتراض خاموش فمنیستی، محافظه­کاری، زبان اروتیک زنانه اشاره کرد که در متن مقاله با ذکر نمونه به تفصیل بیان شده است.  

فنا و بقا از مهم­ترین مباحث سنت اول عرفانی است و در عرفان اسلامی جایگاه ویژه­ای دارد و در آثار شعرا و عرفا به شکل­های گوناگونی متجلی شده است. هریک از عرفا کوشیده­اند تا با استفاده از تجارب شخصی خود به بیان این دو موضوع بپردازند. سنایی، شاعر و عارف بزرگ سده­ی ششم هجری، نیز از این امر مستنثنی نیست. این پژوهش، کوشیده تا به بیان فنا و بقا از دیدگاه سنایی بپردازد. در سنت اول عرفانی، انسان و خدا، دو موجود متمایز از یکدیگرند که ذات و صفات و افعال یکی در دیگری فانی می­شود. فنا و بقا به دو بخش عمده­ی ظاهر و باطن تقسیم­بندی شده است. در فنا، عارف از اراده و وجود خود فانی و نیست می­شود و پس از آن به حق­تعالی باقی می­گردد. فنا، مقدمه­ای برای دست­یافتن به بقاست. بنده به صفات خداوند متصف می­شود و به بقای حقیقی دست می­یابد. روش تحقیق در این گفتار، اسنادی­-کتابخانه­ای و از نوع توصیفی-تحلیلی است. ابتدا مطالب مربوط به فنا و بقا یادداشت­برداری، سپس به تفصیل درباره­ی آن بحث شد. ارائه­ی دیدگاه سنایی درباره­ی فنا و بقا، بررسی انواع و اقسام فنا و بقا و درجاتشان، از نوآوری­های این پژوهش است. وی از فنا و بقای ظاهر و باطن یاد می­کند و برای هرکدام درجاتی را قائل است و بالاترین درجه ­را فنای ذات بنده و باقی­شدن به ذات حق می­داند که در آن تمامی حجاب­ها از پیش چشم عارف برداشته می­شود.  

غزلیات شمس را می‌توان تجربه‌ی عارفانه‌‌عاشقانه‌ی مولانا از جهان (درون و برون) دانست و از آنجایی که غزلیات، بازتاب احوال و تفکرات وی است، در این پژوهش غزلیات شمس با عنوان «خودنگاره‌ی مولانا» معرفی و تحلیل می‌شود. برآنیم که با رویکرد روان‌شناسانه، حس هویت را در خودنگاره‌ی وی (تا آنجایی که مقدور است) ارزیابی و معرفی کنیم. برای این هدف در قدم اول، الگوی شناختی با عنوان تعابیر شخصی بر پایه‌ی تحلیل: خودپنداره، خود واقعی، خود آرمانی، خود ممکن، طرح‌واره، جامعه‌بیانگری و خودبیانگری، منطبق بر اصول روان‌شناسی تنظیم و تعریف می‌گردد و براساس آن، ابیات تحلیل و حس هویت فردی و میزان کاربرد آن در ذهن و زبان شاعر و نگارش اثری چون غزلیات شمس ارزیابی می‌شود. درنهایت با تحلیل داده‌ها به روش علمی نشان دادیم که مؤلفه‌های حس‌ هویت در غزلیات شمس به‌صورت سازگار، مثبت، رشدگرا و با روش منحصر‌به‌فرد تجربه شده است یا وجود دارد.  

    چکیده قصیده که از کهن­ترین قالب­های شعر فارسی است، از دیدگاه بلاغیون به چهار بخشِ «تشبیب»، «تنه­ی اصلی»، «تخلّص» و «شریطه» تقسیم­ می­شود. این پژوهش در پی بررسی سیر تحوّل تشبیب قصیده در دو سبک خراسانی و عراقی است  و برای دست­یابی به نتیجه­ی مطلوب، این موضوع را از جوانب گوناگون مطالعه ­خواهد کرد؛ بنابراین با بررسی آثار منظوم و منثور دو سبک خراسانی و عراقی در پی پاسخ به پرسش­هایی از این قبیل است: تشبیب قصاید در طول دوره­ی مطالعاتی این پژوهش چه تغییر و تحوّلاتی یافته­است؟ تحوّل تشبیب بر چه اساسی بوده و چه عناصری در این زمینه مؤثر بوده­اند؟ دیدگاه شاعر به­عنوان یک شعرشناس درباره­ی مقدّمه­ی قصاید چه ­بوده ­است؟ آیا تشبیب از دیدگاه نویسندگان متون منثور با دیدگاه شاعران متفاوت است؟ «وجود مضامین اشعار فارسی در محتوای تشبیب در متون سده­های ششم تا هشتم هجری علاوه­بر تأثیرپذیری و پیروی از مضامین اشعار عرب»، «معرّفی و شناسایی تشبیب»، «بررسی تحوّلی نو در شناخت تشبیب در اواخر قرن هشتم» و «شباهت ساختاری و محتوایی تشبیب در متون منثور» از نتایج این پژوهش به­شمار می­آیند.  

به باور نسخه‌پژوهان، خوانندگان نسخ خطّی به هنگام مطالعه، اگر روایت‌های دیگری از داستان‌ها و عبارت­ها یا اشعاری مرتبط با متن را در ذهن ‌داشتند، آن­ها را در حاشیه­ی نسخه می‌افزودند. این افزوده‌ها چندی بعد به‌وسیله­ی برخی از کاتبان به متن وارد شده است. این تصرّفات را می‌توان به دو دسته­ی عمدی و غیرعمدی تقسیم کرد. تصرّفات عمدی معمولاً به دست کاتبانی وارد متن می‌شود که یا نسخه را برای خود می‌نویسند، یا هم نقش کاتب و هم وظیفه­ی مصحّح را بر عهده دارند. موضوع اخیر به‌ویژه در چاپ‌های سنگی مکتوبات صدی، مهم­ترین اثر فارسی شرف‌الدّین مَنیَری (661 ؟ – 782 ق) نمود یافته است؛ زیرا در چاپ‌های سنگی صد مکتوب، ابیاتی از سوی کاتبان به متن افزوده شده است که در دست‌نویس‌های کهن مکتوبات صدی وجود ندارد. نگارندگان در این نوشتار، ابیات افزوده به متن را شناسایی کرده و سپس چگونگی پیوند آن­ها را با مکتوبات صدی نشان داده‌اند. بر این اساس، ابیات الحاقی را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد: نخست ابیات سخنورانی که پیش از درگذشت شیخ منیری می‌زیسته‌اند و دیگر، اشعار گویندگانِ پس از شرف‌الدّین و سوم ابیاتی که شاعران آن­ها را نمی‌شناسیم. به باور نگارندگان، گذشته از ابیاتی که هیچ پیوندی با متن ندارند، دیگر ابیات افزوده به چاپ‌های سنگی به شش دلیل: 1. تأکید و تأیید معنا؛ 2. ایضاح متن؛ 3. تکمیل و تتمیم معنای اشعار؛ 4. برگرداندن منظوم معنا؛ 5. تداعی معانی؛ 6. تمثیل و مثل، با مکتوبات صدی پیوند می‌یابند.  

در نسخه­های شاهنامه سرنویس­هایی آمده که در آن­ها آغاز پادشاهی­­ای یا عنوان رویدادی بیان شده است. در آغاز پادشاهی منوچهر عبارت «پادشاهی منوچهر صد و بیست سال بود» آمده و در گفتار «اندر اندرزکردن منوچهر نوذر را»، مرگ منوچهر در صد و بیست سالگی روی داده است؛ درنتیجه این پرسش به ذهن می­رسد که آیا مدّت پادشاهی منوچهر صد و بیست سال بوده یا او صد و بیست سال عمر کرده است؟ زیرا اگر عمر او صد و بیست سال باشد، طبعاً سال­های شهریاری وی باید کمتر از این زمان بوده باشد. در برخی متون تاریخی و طومارهای نقّالی روایت­هایی ذکر شده که زندگانی منوچهر را بیش از صد و بیست سال بیان کرده­اند. در بسیاری از منابع تاریخی، موسی(ع) معاصر منوچهر پیشدادی است و در تورات و بسیاری از متون تاریخی، طول عمر موسی(ع) صد و بیست سال ذکر شده، که احتمالاً در اثر آمیختگی روایت­های منوچهر با روایت­های موسی(ع) این دوران زندگانی به منوچهر منسوب شده است. در روایات اساطیری-حماسی نمونه­هایی از انتقال برخی ویژگی­ها و کردارها از یک شخصیت به شخصیت دیگر دیده می­شود که باعث شکل­گیری این فرضیه می­شود که با توجه به هم­زمانی موسی و منوچهر، احتمالاً برخی از ویژگی­های آن­ها به یکدیگر منتقل شده که مهم­ترین آن­ها نسبت­دادن طول عمر موسی(ع) به منوچهر است. از این رو در این پژوهش سعی شده با بررسی منابع رسمی و نقّالی برای اثبات یا رد فرضیه­ی مذکور و همچنین مشخص­نمودن سال­های زندگانی منوچهر پاسخ­هایی عرضه شود.    

  مقاله‌ی پیش رو، شعر روایی «قصیده‌ی دراز راه رنج تا رستاخیز» کسرایی را با رویکرد تحلیل گفتمان لاکلائو و موف بررسی و تحلیل می‌کند تا ستیز اجتماعی و هویت سوژه‌ها را به لحاظ کسب قدرت در دل گفتمان دهه‌ی پنجاه شمسی روشن سازد. جایگزینی دالِ «ملّت»، به جای «امّت» و برجسته‌سازی آزادی و برابری در ستیز با گفتمان مسلط، برآمده از شگرد و ساختار گفتمان انتقادی کسرایی‌ است. هدف پژوهش حاضر معرفی گفتمان سیاوش کسرایی در ستیز با گفتمان مسلط زمانه است و چگونگی شکل‌گیری و خلق سوژه از سوی گفتمان‌ها، سؤال اصلی این پژوهش محسوب می‎شود. مهم‌ترین یافته‌ی این پژوهش همانا شگرد گفتمانی کسرایی، یعنی برجسته‌سازی و وجه استعاری گفتمان است که در شرایط بحران اجتماعی، چهره‌ای آرمانی از گفتمان خودی در برابر آن دیگری ارائه می‌کند. وجه هنری و شاعرانه‌ی این شعر، به دلیل برجستگی سویه‌ی ایدئولوژیک و سیاسی آن، برجسته نیست.    

  چکیده بانوگشسپ، دختر رستم و همسر گیو، معروف‌ترین پهلوان بانوی ادب حماسی ایران است. در شاهنامه از این قهرمان نام برده نمی‌شود؛ امّا در چند متن پهلوانی پس از آن، از پهلوانی‌های او یاد می‌شود و در روایات­ عامیانه نیز داستان‌های بسیاری درباره­ی پیروزی‌ها یا ناکامی‌ها او آمده است. یکی از حوادث مهم زندگی بانوگشسپ، داستان ازدواج او با گیو پسر گودرز است که از این پیوند، بیژن به دنیا می‌آید. از ازدواج این دو قهرمان، سه روایت منظوم به دست ما رسیده است: نخست، روایت کوتاهی که به برخی دستنویس‌های شاهنامه از قرن هشتم به بعد افزوده شده است؛ دوم، روایت معروفی که در بخش چهارم منظومه­ی بانوگشسپ‌نامه آمده است؛ سوم، روایت کمتر شناخته­شده‌ای که در یکی از دستنویس‌های شاهنامه کتابت شده و تاکنون پژوهشگران به آن توجه نکرده­اند. در این مقاله پس از بررسی این سه روایت منظوم، متن پیرایش­ شده­ی روایت سوم را می‌آوریم، سپس به تحلیل روایت اخیر خواهیم پرداخت.    

  چکیده یکی از شاخه‏های اصلی در نقد شعر معاصر، توجه به ویژگی‏های آثار شاعران، بر پایه‏ی رویکردهای رایج نقد بوده است. از میان شاعران مطرح سده‏ی اخیر، مهدی اخوان‏ ثالث(1307- 1369)، باتوجه به مقبولیت اشعارش، نمودی شاخص در پژوهش‏های شعر معاصر داشته و منتقدان بسیاری، به نقد اشعار او از زوایای گوناگون پرداخته‏اند. با نظر گرفتن اهمیت پژوهش‏های انجام‏شده، در شناخت بهتر وضعیت اخوان‏پژوهی و رویکردهای اصلی نقد اشعار او، در این مقاله، به روش تحلیل محتوا و با تاکید بر سه رویکرد اصلی زیبایی‏شناسی، نمادگرایی و اسطوره‏ای -کهن‏الگویی، تعداد ‍‍52 مقاله‏ی نمایه شده در محدوده‏ی زمانی (1370 تا 1395)، طبقه‏بندی، معرفی و نقد شده است. نتایج نشان می‏دهد، نقدهای زیبایی‏‏شناسی با تاکید بر هنجارگریزی، بیش‏ترین بسامد را در پژوهش‏های این حوزه داشته است. در مقالات بررسی شده، همچنین بیش از همه بر جنبه‏های باستان‏گرایانه، نقد روایی و اسطوره‏ای اشعار اخوان توجه شده و بسیاری از جنبه‏های دیگر شعر او از نظر پژوهشگران دانشگاهی مغفول بوده است. از آسیب‏های علمی و روش‏شناسی مقالات نیز باید به بی‏توجهی پژوهشگران به پیشینه‏ی تحقیق و انتخاب موضوع‏های تکراری، نداشتن محدوده و روش مشخص پژوهش و برخی اجتهادات ذوقی اشاره کرد.    

برای فهم یک شعر پی­بردن به معانی واژه­ها، اصطلاحات و ترکیب­ها کافی نیست؛ بلکه آگاهی از دانش­ها، کُنش­ها، اوضاع اجتماعی، هنرها  و فرهنگ­های روزگار سرایش شعر، به درک آن، کمک بسزایی می­نماید. بیت «شمع را باید از این خانه به در بردن و کُشتن/ تا که همسایه نگوید که تو در خانه­ی مایی» در تصحیح­ها و شرح­های غزلیات سعدی ضبط­های گوناگون و معانی متفاوتی دارد. نگارنده با مروری کوتاه بر شرح­های غزلیات سعدی دریافت که شارحان یا به دلیل ساده­انگاریِ بیت، آن ­را شرح نکرده­اند، یا به برخی لغات موجود در این بیت بی­توجه بوده­اند؛ پس شرح این بیت مشهور سعدی لازم به نظر رسید. این جُستار در پی آن است تا ضمن بررسی اختلاف نسخ و تحلیل شرح­های مختلف غزل­های سعدی از منظری جدید، به منطقی­ترین و کم­خطاترین معنا دست یابد. معنایی که مبتنی­بر فرهنگ توده­ی مردم شیراز و شاید دیگر نواحی ایران­زمین باشد.