دانشگاه شیراز شعر پژوهی(بوستان ادب) 2008-8183 18 1 2026 05 22 Analyzing the Themes of the Final Lines of Ghazals: An Examination of the ‎Themes of the Final Lines of Mir-e Kermani, Khaju-ye Kermani, Emad-e Faqih-e ‎Kermani, and Hafez-e Shirazi’s Ghazals تحلیل درون‌مایۀ مقطع غزل(با بررسی درون‌مایۀ مقطع غزل‌های میر کرمانی، خواجوی کرمانی، عماد فقیه کرمانی و حافظ شیرازی) 8353 10.22099/jba.2025.52526.4616 FA زهره احمدی پور اناری دانشیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران حکیمه دانشور استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران مهدیه افرا کارشناس ارشد آموزش زبان فارسی- دبیر آموزش و پرورش، تهران، ایران 0009-0008-6113-3620 Journal Article 2025 02 20 Theme or subject matter is one of the most important semantic aspects of poetry, defining the poet’s thought and worldview and conveying the poet’s message to the reader. Theme is "the most fundamental and relatively abstract idea that takes concrete expressive form in a literary work" (Modarresi, 2011: 157). The theme of a work is not its topic but the central and main idea that can be expressed directly or indirectly (Cuddon, 2019). This article examines the theme of the final lines (maqta’) in the ghazals of three Kermani poets and Hafez-e Shirazi, the great 8th-century poet. It is noteworthy that since Hafez is a stylistic and one of the greatest writers of ghazal in the history of Persian literature, his poetry is used here as a standard and criterion for the eloquence of expression. Determining the theme of a ghazal and researching it is a challenging task because ghazal writers often use imagery and fill the ghazal’s atmosphere with frequently repeated themes, sometimes causing confusion between love and mysticism. Furthermore, due to the artistic ambiguity and aesthetic aspect of the ghazal, the theme is not expressed explicitly. در این پژوهش مقطع غزل‌های چهار شاعر قرن هشتم؛ میرکرمانی، خواجوی‌کرمانی، عمادکرمانی و حافظ شیرازی بررسی می‌گردد تا هم کم و کیف درون‌مایۀ مقطع غزلیات این شاعران معلوم شود و هم ظرفیت معنایی مقطع غزل مشخص گردد. برای انجام این تحقیق از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده‌است؛ بدین منظور درون‌مایۀ تمام ابیات مقطع در دیوان غزلیات چهار شاعر استخراج و بررسی شد. نتایج تحقیق نشان داد که مقطع غزل جایگاهی برای ارائۀ درون‌مایه‌های متنوع غنایی و نیز مضامین غیرغنایی است؛ وجود درون‌مایه‌های واقع‌گرایانه از جمله رندانه (که زیربنای آن انتقاد اجتماعی است)، مفاخره، مدح، یادکرد وطن و بیان احوال شخصی در مقطع غزل، ظرفیت‌های معنایی بیت پایانی غزل را می‌افزاید و باعث می‌شود که بیت مقطع در پژوهش‌های تاریخی، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی مد نظر قرار گیرد. همچنین نتیجۀ تحقیق نشان داد که بیت مقطع می‌تواند موضعی برای مضمون‌گرایی یا معناگرایی باشد؛ به‌طوری‌که شاعر مضمون‌پردازی چون میرکرمانی در بیت مقطع نیز به بیان مضامین عاشقانه می‌پردازد، اما شاعر معناگرایی چون حافظ با رویکردی برون‌گرایانه، دربارۀ خود (با مفاخره و بیان احوال شخصی)، دربارۀ دیگران (با مدح) و دربارۀ جامعه (با پند و انتقاد) سخن می‌گوید.