Analyzing traces of colored or non-black eye in Persian literature

Document Type : Research Paper

Abstract

یکی از مهمترین عناصر زیبایی شناسی در شعر کهنسال فارسی نوع نگاه به بدن است. چشم را شاید بتوان مهمترین عنصر زیبایی در شعر فارسی دانست. بطوری که نمی‌شود از زیبایی آدمی سخن گفت و از چشم نام نبرد. بدیهی است که یکی از مهمترین عوامل زیبایی چشم انسان رنگ آن است. ضمن بررسی و جستجوی فراوان در پهنۀ چشمگیر ادبیات و بویژه شعر فارسی، تا قرن یازدهم هجری رنگ چشم خوبرویان همواره سیاه است و ندرتاً رنگ چشم سبز، آبی یا قهوه ای است.
ماهیت این تحقیق زمانمند(chronological)است؛چرا که نگرش به چشم به عنوان یکی از مهمترین عناصر زیبایی شناسی سنتی و تغییر نگرش در آن بیش از همه تابع زمان و تحولات ناشی از آن بوده است؛ بنابراین سعی شده این موضوع با ترتیب تاریخی در شعر فارسی بررسی شود و با دقت و وسواس ردپای چشم غیر سیاه در شعر فارسی گرفته شود و مهمترین مواردی که در شعر شاعران بزرگ آمده است استخراج گردد. برداشت از متون دینی و خصوصا قرآن کریم و تفاسیر در تعیین معیارهای زیبایی و نوع نگاه به چشم بسیار موثر بوده است. علاوه بر این بررسی دقیق نشان می دهد که: اولا تا قرن یازدهم یا از چشم رنگی یعنی سبز،کبود و فیروزه ای ذکری نشده،یا از همان تعداد اندکی که ذکر شده است به جز سه مورد همگی بار منفی دارد.–ثانیا دلایل متعددی چون متون دینی، جغرافیا، توجه شاعران به عناصر غالب در شعر و تجربه های شخصی دربی توجهی و یا نگاه منفی به چشم رنگی موثر بوده است.

Keywords


قرآن کریم. (‌۱۳۷۶‌). ترجمه‌ی بهاءالدین خرمشاهی، تهران: جامی- نیلوفر.
آقاباباخانی خوزانی، زهرا. (1389). «اقلیم‌‌های زیبا خیز شعر فارسی». پژوهش‌‌های زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان، سال46 ، صص34-21
اسدی طوسی، ابونصر علی بن احمد. (بی‌تا).‌ گرشاسب نامه. به کوشش حبیب یغمایی، بی‌جا.
انوری ابیوردی، محمد‌بن‌محمد. (‌‌۱۳۶۴‌). دیوان اشعار. به اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، تهران: علمی ‌و فرهنگی.
بیدل دهلوی، عبدالقادر. (‌۱۳۸۶‌). دیوان بیدل دهلوی. به تصحیح اکبر بهداروند، تهران: نگاه.
جامی، نورالدین عبدالرحمان. (‌۱۳۷۸‌). سلسله الذهب. تحقیق و تصحیح جابلقا داد علیشاه و دیگران، تهران: میراث مکتوب.
حافظ شیرازی، شمس‌الدین محمد. (‌۱۳۶۷‌). دیوان حافظ. قزوینی- غنی، به اهتمام ع جربزه‌دار، تهران: انتشارات اساطیر.
خاقانی شروانی، بدیل ابن علی. (‌۱۳۵۷‌). دیوان اشعار. به تصحیح ضیاءالدین سجادی، تهران: زوار.
خلیل شروانی، جمال‌الدین. (‌۱۳۶۶‌). نزهه المجالس. به تصحیح محمدامین ریاحی، تهران: زوار.
خواجوی کرمانی، کمال‌االدین محمود‌. (‌۱۳۷۴‌). دیوان اشعار. به اهتمام و تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران: پاژنگ.
رودکی سمرقندی، ابوعبدالله جعفر‌. (‌1387‌).‌ دیوان اشعار رودکی. به کوشش نصرالله امامی، تهران: مؤسسه‌ی مطالعات و تحقیقات‌.
رهی معیری، محمدحسن‌. (‌۱۳۷۰‌). سایه عمر. تهران: زوار‌.
زرقانی، مهدی و همکاران. (1398). تاریخ بدن در ادبیات فارسی. تهران: سخن.
سلمان ساوجی، جمال‌الدین. (1389‌). کلیات سلمان ساوجی. به تصحیح عباسعلی وفایی، تهران: سخن.
سعدی شیرازی، مصلح‌بن‌عبدالله. (‌۱۳۸۹‌). کلیات سعدی. تصحیح بهاءالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات دوستان.
سنایی غزنوی، ابوالمجد. (بی‌تا). دیوان اشعار. به کوشش محمدتقی مدرس رضوی، تهران: سنایی.
سیالکوتی، مل وارسته. (‌۱۳۸۰‌). مصطلحات الشعرا. به تصحیح سیروس شمیسا، تهران: فردوس.
صائب تبریزی، میرزامحمدعلی.‌ (‌۱۳۶۷‌). دیوان صائب. 6 جلد، به کوشش محمد قهرمان، تهران: علمی ‌و فرهنگی.
طباطبایی، علامه سیدمحمد. (‌۱۳۶۳‌). تفسیر المیزان. ج ۱۴، تهران: امیرکبیر.
عطارنیشابوری، فریدالدین. (‌‌۱۳۶۰‌). دیوان عطار. به تصحیح تقی تفضلی، تهران: علمی ‌و فرهنگی.
عنصری بلخی، ابوالقاسم. (‌۱۳۶۳‌). دیوان عنصری. به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابخانه سنایی.
فرخی سیستانی، ابوالحسن علی‌بن‌جولوغ سیستانی. (‌۱۳۶۳‌). دیوان اشعار. به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: زوار.
فردوسی، ابوالقاسم. (1971‌). شاهنامه‌ی فردوسی. تصحیح م. ن. عثمانوف، زیرنظر ع. نوشین، تهران: چاپ مسکو.
قطران تبریزی، شرف‌الزمان حکیم ابومنصور. (1362). دیوان اشعار. چاپ شده از روی نسخه‌ محمد نخجوانی، تهران: ققنوس.
قزوینی، زکریا ابن محمد. (‌۱۳۷۳‌).  آثار البلاد و اخبارالعباد. ترجمه‌ی با اضافات جهانگیر میرزا قاجار، تصحیح و تکمیل میرهاشم محدث، تهران: امیرکبیر.
کسایی مروزی، ابوالحسن. (‌۱۳۹۶‌). دیوان کسایی. محمدباقر نجف‌زاده بارفروش، تهران: زوار.
کمال‌الدین، اسماعیل‌بن‌محمدبن‌عبدالرزاق اصفهانی. (‌۱۳۹۶‌). دیوان اشعار. به اهتمام حسین بحرالعلومی- مهدی میرزایی، تهران: انتشارات سنایی.
کمال خجندی، کمال‌الدین مسعود. (1337). دیوان کمال خجندی. تصحیح عزیز دولت‌آبادی، تبریز: کتابفروشی تهران.
لسانی‌شیرازی، وجیه‌الدین. (‌۱۳۹۲‌) دیوان اشعار. تصحیح محمدحسین کرمی، شیراز: دانشگاه شیراز.
محتشم کاشانی، کمال‌الدین علی. (‌۱۳۷۰‌). دیوان اشعار. به کوشش مهرعلی گرگانی، تهران: کتابخانه سنایی.
مشیری، فریدون. (1347). مجموعه شعر ابر و کوچه. تهران: نیل.
مصدق، حمید‌. (1357‌). دو منظومه. تهران‌: امیرکبیر.
منزوی، حسین. (1399). مجموعه اشعار. به کوشش محمد فتحی، تهران: نگاه.
مولوی، جلال‌الدین محمد. (‌۱۳۵۳‌). غزلیات شمس. با مقدمه بدیع‌الزمان فروزانفر، به تصحیح م. درویش، تهران: جاویدان.
مولوی، جلال‌الدین محمد. (‌۱۳۶۵‌). مثنوی معنوی. به تصحیح نیکلسون، تهران‌: انتشارات
مولا.
میبدی، رشیدالدین. (‌۱۳۷۶‌). کشف‌الاسرار و عده‌الابرار. به سعی و اهتمام علی‌اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
ناصرخسرو، ابومعین. (‌۱۳۳۹ ‌). دیوان اشعار. تصحیح نصرالله تقوی، به کوشش مهدی سهیلی، چاپخانه گیلان.
نظامی‌گنجوی، الیاس‌بن‌یوسف. (‌بی‌تا‌). شرفنامه. به تصحیح حسن وحید دستگردی، تهران: علمی.
وطواط، رشیدالدین. (1339). دیوان. تصحیحی سعید نفیسی، تهران: کتابخانه بارانی.