نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• محمد خدامی ¹
• مجید رشیدی پور ²

¹ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، ادبیات و علوم انسانی،دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

² کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی، ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

چکیده

گونه‌‌ی ماده‌تاریخ از انواع ادب فارسی است که پیشینه‌ای بیش از هزار سال دارد. علاوه بر آثار مکتوب و سردر بناهای برجسته، کتیبه‌ها یا گورنوشته‌ها از مظاهر مهم بروز این گونه‌ی ادبی بوده‌اند. از برجسته‌ترین این مکان‌ها می‌توان به گورستان تاریخی دارالسلام (درب سلم) شیراز اشاره کرد. مقاله‌ی حاضر کوشیده تا در مکان مذکور، دست به شناسایی، معرفی و دسته‌بندی شیوه‌های ماده‌تاریخ‌سرایی، بزند. این پژوهش با شیوه‌ی مستقیمِ میدانی و همچنین غیرمستقیمِ کتابخانه‌ای و با تلاشی چندین ساله در استخراج و خوانش حدود 1500 بیت شعر در 228 گورنوشته و انتخاب 45 بیت نویافته، در فاصله‌ی زمانی قرون 11 تا 14 هـ.ق فراهم شده است. از آنجا که بر پژوهش‌های پیشین این عرصه، آسیب‌هایی چند مترتب بود که مهم‌ترین آن‌ها نگاه غالباً سنتی و برآمده از آثار مکتوب کهن بوده است، نگارندگان در مقاله‌ی مذکور تقسیم‌بندی‌های متفاوتی ارائه داده‌اند که عبارتند از: عددی، واژگانی، منظوم و پوشیده با کسر یا جمع. این اشکال، پس از شناسایی و ارائه نمودار و بسامد آماری، از جنبه‌های مختلف مثل شیوه‌ها، صنایع ادبی و محتوا و مضمون بررسی شده‌اند. نتیجه پژوهش نشان می‌ دهد که بیشترین ماده‌تاریخ متعلق به دوره‌ی قاجار است که دلیل عمده آن نیز حضور شاعران توانمند در این عرصه، در شیرازِ آن روزگار است. فروانی کلی انواع گونه‌ها نیز به این ترتیب است: پوشیده با کسر یا جمع، منظوم، عددی و واژگانی. دلیل استقبال از هر کدام از این شیوه‌ها عبارتند از: تمایل به ساختن ماده‌تاریخ فاخر، سخت یا آسان بودن ماده‌تاریخ‌سرایی در هر روش، ویژگی‌های سبکی و زبانی زمانه و توانایی شاعران. این اشعار در مواردی نیز شامل مضامینی متفاوت مثل اشاره به نام، پیشه، و علت مرگ فرد است که بررسی هرکدام از این مضامین می‌تواند اطلاعات مفید اجتماعی، فرهنگی و تاریخی هر عصر را در اختیار ما بگذارد.
 
 
 
 
 

کلیدواژه‌ها

• حروف ابجد
• دارالسلام شیراز
• گورستان
• گورنوشته
• ماده‌تاریخ

موضوعات

• ادبیات قدیم

عنوان مقاله [English]

Pleasant Time: Methods of Chronogram in the Oldest Cemetery of Shiraz,Dar al-Salaam

نویسندگان [English]

• Mohammad Khoddami ¹
• Majid Rashidipour ²

¹ Phd Student of Persian Language and Literature of Shiraz university. Shiraz. Iran

² MA in Persian Language and Literature of Shiraz University. Shiraz. Iran

چکیده [English]

Introduction
The chronogram remains a relatively understudied genre in Persian literary history. It refers to the transformation of numbers—particularly dates—into letters, words, or phrases based on the “abjad system”, and vice versa. This practice reflects a distinctive intersection of literary creativity and numerical symbolism, historically used to record notable events such as births, deaths, coronations, or the construction of monuments.While Kasa’i Marvazi is credited with the earliest numeric chronogram, Masod Sa’d Salman is generally regarded as the first to systematically develop the genre. Chronogram writing began to appear intermittently in the sixth century AH, solidified its position by the eighth century, and reached its peak during the Safavid period. However, it saw a decline in use following the Constitutional Revolution.Islamic views on death and the sanctity of burial spaces contributed to the emergence of poetic gravestone inscriptions that blend spirituality with literary artistry. The historical cemetery of Dār al-Salām in Shiraz houses a large collection of such inscriptions. The high concentration of chronograms by celebrated poets from the Fars region underscores the literary significance of this form and calls for a dedicated scholarly exploration.
 

کلیدواژه‌ها [English]

• ‎Chronogram
• Abjad letters
• Gravestone inscription
• Dār al-Salām Cemetery‏ ‏of Shiraz.‎