نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• حمیده پروان
• زهرا ریاحی زمین

دانشگاه شیراز. بخش زبان و ادبیات فارسی

چکیده

درباره بهرام چوبینه روایت های گوناگونی وجود دارد؛ با مطالعه منابع تاریخی و شاهنامه می توان چهار دیدگاه اصلی درباره او مشخص کرد: ۱. داستان‌های مردمی و افسانه‌های حماسیِ حامی بهرام؛ ۲. دیدگاه موبدان و سپاهیان همراه او؛ ۳. دیدگاه درباریان و سپاهیان طرفدار خسرو؛ ۴. افسانه‌ها و قصه‌های مردمی حامی خسرو. این پژوهش با رویکرد توصیفی‌تحلیلی و با تکیه بر دیدگاه‌های یادشده، به بررسی روایت‌های بهرام چوبینه در منابع تاریخی و شاهنامه می‌پردازد. داستان بهرام را می‌توان در سه بخش کلی بررسی کرد: نخست، از انتصاب او برای نبرد با ترکان تا مواجهه با خسرو در کنار نهروان؛ دوم، از فرار خسرو به روم تا بازگشت او؛ سوم، نبرد نهایی میان خسرو و بهرام و فرار او به نزد خاقان چین. با توجه به فقدان نسخه اصلی بهرام چوبین‌نامه، ارتباط بخش نخست با آن متن به‌طور قطعی قابل اثبات نیست؛ با این حال، تحلیل تطبیقی منابع و ویژگی‌های شاهنامه نشان می‌دهد این بخش از نظر محتوایی با روایت‌های حامی بهرام که احتمالاً در بهرام چوبین‌نامه بازتاب بیشتری داشته‌اند، همخوانی دارد. در بخش نخست، روایت‌های بهرام با داستان‌های ملی و پهلوانی و شخصیت‌هایی چون اسفندیار و آرش تلفیق یافته و در منابع فارسی، عربی و ارمنی مانند تاریخ سبئوس، بازتاب یافته‌اند. در مقابل، روایت‌های حامی خسرو مبتنی بر خدای‌نامه‌اند که بازتاب‌دهنده دیدگاه رسمی ساسانیان است. در بخش دوم و سوم، روایت‌های رسمی و حامی خسرو غالب‌اند، اما روایت‌های مربوط به جنگاوری بهرام در دربار خاقان و پهلوانی گردیه با روایت‌های نخست هم‌خوانی بیشتری دارند. شاید بتوان گفت فردوسی در نظم‌دهی داستان‌ها، افزون بر خدای‌نامه، از روایت‌هایی چون بهرام چوبین‌نامه بهره برده که احتمالا در آن دیدگاه‌های مردمی نیز انعکاس یافته است. این پیوندها می‌تواند بیانگر فرآیند تدریجی و چندلایه تلفیق روایت‌های رسمی و غیررسمی و دیدگاه‌های متضاد باشد که فردوسی آن را در ساختاری منسجم بازآفریده است.

کلیدواژه‌ها

• بهرام چوبینه
• تاریخ
• حماسه
• فردوسی
• شاهنامه

موضوعات

• متون حماسی

عنوان مقاله [English]

The Transformation of the Narratives of Bahrām Chōbīn: Reflections of Diverse Perspectives in Ancient Sources and the Shāhnāmeh

نویسندگان [English]

• hamide parvan
• zahra riahizamin

shiraz universty

چکیده [English]

There are various narratives about Bahram Chobin. A study of historical sources and the Shahnameh identifies four main perspectives: (1) popular stories and epic legends supporting Bahram; (2) views of priests and his soldiers; (3) perspectives of the court and troops loyal to Khosrow; and (4) popular tales supporting Khosrow. This study, using a descriptive-analytical approach, examines Bahram Chobin narratives in historical sources and the Shahnameh.
The story can be analyzed in three sections. First, from his appointment to fight the Turks to his encounter with Khosrow near Nahrawan; second, from Khosrow’s flight to Rome to his return; and third, the final battle and Bahram’s flight to the Chinese khagan. Due to the absence of the original Bahram Chobin-nama, the connection of the first section to that text cannot be definitively proven. However, comparative analysis shows that it aligns with narratives supporting Bahram, which were likely prominent in the Bahram Chobin-nama.
In the first section, Bahram’s story merges with national and heroic tales, including figures like Esfandiyar and Arash, and appears in Persian, Arabic, and Armenian sources, including Sebeos’ History. In contrast, narratives supporting Khosrow rely on the Khoday-nama, reflecting the official Sasanian viewpoint. In the second and third sections, official and Khosrow-supporting narratives dominate, though accounts of Bahram’s battlefield skill at the khagan’s court and his heroism with Gordiyeh align with “the first and second perspectives. Ferdowsi, in organizing the tales, seems to have drawn not only from the Khoday-nama but also from texts like the Bahram Chobin-nama, which likely included popular viewpoints. These connections suggest a gradual, multi-layered integration of official and unofficial, often conflicting perspectives, which Ferdowsi restructured into a coherent narrative.

کلیدواژه‌ها [English]

• Bahrām Chōbīn
• History
• Epic
• Shāhnāmeh
• Ferdowsi