نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• حمیده پروان ¹
• زهرا ریاحی زمین ²

¹ دانش‌آموخته‌ی دکتری زبان و ادبیات فارسی (گرایش ادبیات حماسی) دانشگاه شیراز، شیراز، ایران ‏

² استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

چکیده

 
درباره‌ی بهرام چوبینه روایت‌های گوناگونی وجود دارد؛ با مطالعه‌ی منابع تاریخی و شاهنامه، می‌توان چهار دیدگاه اصلی درباره‌ی او مشخّص کرد: ۱. داستان‌های مردمی و افسانه‌های حماسی حامی بهرام؛ ۲. دیدگاه موبدان و سپاهیان همراه او؛ ۳. دیدگاه درباریان و سپاهیان طرفدار خسرو؛ ۴. افسانه‌ها و قصّه‌های مردمی حامی خسرو. این پژوهش با رویکرد توصیفی‌تحلیلی و با تکیه بر دیدگاه‌های یادشده، به بررسی روایت‌های بهرام چوبینه در منابع تاریخی و شاهنامه می‌پردازد. داستان بهرام را می‌توان در سه بخش کلّی بررسی کرد: نخست، از انتصاب او برای نبرد با ترکان تا مواجهه با خسرو در کنار نهروان؛ دوم، از فرار خسرو به روم تا بازگشت او؛ سوم، نبرد نهایی میان خسرو و بهرام و فرار او به نزد خاقان چین. با توجه به فقدان نسخه‌ی اصلی بهرام چوبین‌نامه، ارتباط بخش نخست با آن متن، به‌طور قطعی قابل اثبات نیست؛ با این حال، تحلیل تطبیقی منابع و ویژگی‌های شاهنامه نشان می‌دهد این بخش از نظر محتوایی با روایت‌های حامی بهرام، که احتمالاً در بهرام چوبین‌نامه بازتاب بیشتری داشته‌اند، همخوانی دارد. در بخش نخست، روایت‌های بهرام با داستان‌های ملّی و پهلوانی و شخصیّت‌هایی چون اسفندیار و آرش تلفیق یافته و در منابع فارسی، عربی و ارمنی مانند تاریخ سبئوس، بازتاب یافته‌اند. در مقابل، روایت‌های حامی خسرو مبتنی بر خدای‌نامه‌اند که بازتاب‌دهنده‌ی دیدگاه رسمی ساسانیان است. در بخش دوم و سوم، روایت‌های رسمی  و حامی خسرو غالب‌اند؛ امّا روایت‌های مربوط به جنگاوری بهرام در دربار خاقان و پهلوانی گردیه با روایت‌های نخست هم‌خوانی بیشتری دارند. شاید بتوان گفت فردوسی در نظم‌دهی داستان‌ها، افزون بر خدای‌نامه، از روایت‌هایی چون بهرام چوبین‌نامه بهره برده که احتمالاً در آن دیدگاه‌های مردمی نیز انعکاس یافته است. این پیوندها می‌تواند بیانگر فرآیند تدریجی و چندلایه‌ی تلفیق روایت‌های رسمی و غیررسمی و دیدگاه‌های متضاد باشد که فردوسی آن را در ساختاری منسجم بازآفریده است.
 
 
 

کلیدواژه‌ها

• بهرام چوبینه
• تاریخ
• حماسه
• شاهنامه
• فردوسی

موضوعات

• متون حماسی

عنوان مقاله [English]

The Transformation of the Narratives of Bahram Chubin: Reflections of Diverse Perspectives in Ancient Sources and the Shahnameh

نویسندگان [English]

• Hamide Parvan ¹
• Zahra Riahizamin ²

¹ PHD candidate in Persian Language and Literature, Shiraz University, Shiraz, Iran

² Prof of Persian Language and Literature, Shiraz University. Shiraz, Iran

چکیده [English]

 
Bahram Chubin, who in 588 CE served as commander of the Iranian army, defeated the Hephthalites and overcame the Turkic Khagan. Yet Hormizd IV, who had distrusted him from the outset, dismissed him on a pretext. This event paved the way for Bahram’s rebellion.
The story of Bahram Chubin became intertwined with legend and assumed a contradictory character in historical sources. A survey of Arabic, Persian, and Byzantine accounts reveals four principal perspectives: first, popular narratives and epic legends supporting Bahram; second, the view of the magi and military elites aligned with him; third, the perspective of the magi and military factions loyal to Khosrow; and fourth, accounts shaped by popular traditions favoring Khosrow.This study identifies the various narratives about Bahram Chubin and examines their written or oral origins. It seeks to demonstrate how these accounts were formed and how they differ from one another. By analyzing their reflection in historical and literary texts—especially the Shahnameh—it further explores which tradition Ferdowsi favored and how his version relates to official sources and to oral narratives.
 

کلیدواژه‌ها [English]

• Bahram Chubin
• Shahnameh
• Ferdowsi‎