روایت دینی از ادبیات در تقابل با ماتریالیسم (با تکیه بر آراء مرتضی مطهری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته زبان و ادبیات فارسی

2 زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه تربیت مدرس تهران

10.22099/jba.2022.41589.4110

چکیده

ماتریالیسم در معنای هگلی- مارکسی آن، از بدو مطرح شدن در ایران، واکنش‌های بی‌سابقه‌ای مشخصاً در میان روحانیت برانگیخت. مرتضی مطهری از جمله نخستین افرادی بود که با درک اهمیت و حساسیت این مفهوم و تبعات ناشی از آن در فضای فکری جامعه، ضرورت مسلم توجه بدان را دریافت، به‌نحوی که توانست در تقابل و جبهه‌گیری در برابر آن،‌ بخشی از جامعه و خصوصاً روحانیت را به اجماع نسبی برساند. اینکه در این کارزار، نقش و عملکرد میراث ادبیات فارسی به چه نحو و با چه کیفیتی بوده‌است، پرسش اصلی و مهم پژوهش حاضر است. برای رسیدن به پاسخ این پرسش، مجموعه آثارمرتضی مطهری را از این منظر خاص، مورد تحلیل و بررسی محتوایی قرار داده‌ایم. نتایج حاصل از دریافت و تشریح این آثار نشان می‌دهد که ادبیات در کارزار الهیات و ماتریالیسم و یا جهان‌بینی توحیدی و جهان‌بینی مادی، به مثابه ابزاری کارآمد و مؤثر، ایفای نقش کرده‌است. حافظ ، مولانا ی، خیام نیشابوری و سعدی شیرازی از جمله برجسته‌ترین چهره‌های ادب فارسی و فرهنگ ایرانی هستند که در این نزاع تعیین کننده یعنی تقابل میان جهان بینی توحیدی و جهان بینی مادی، فراخوانده ‌شده‌اند و هر یک نقش مشخصی را ایفا کرده‌اند؛ بر این اساس مطهری خوانشی غیرمادی از شعر و اندیشه حافظ ارائه داده ‌است و این خوانش در حقیقت عکس ‌العملی در برابر مفسران ماتریالیست با محوریت احمد شاملو بوده ‌است. از طرفی در آثار مطهری، شعر و اندیشه مولانا و سعدی نیز در جهت بسط و تقویت ایده‌ الهی یا جهانبینی توحیدی، به منظور تضعیف هرچه بیشتر گفتمان‌های ماتریالیستی به کار رفته است. در نهایت مطهری خیام را در یک فرمول ماتریالیستی می‌نهد و از رهگذر شعر و اندیشه او، تقابل با ماتریالیسم را دنبال می‌کند. حاصل جمع این آرا،‌ بخشی از کارکرد اجتماعی ادبیات فارسی در مناسبات اجتماعی و سیاسی معاصر را نمایان می‌سازد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Religious narrative of literature as opposed to materialism (Relying on the opinions of Morteza Motahari)

نویسندگان [English]

  • jafar fasaei 1
  • najme dorri 2
1 .
2 . Associate Professor of Persian Language and Literature University of Tarbiat Modares, Tehran, Iran
چکیده [English]

Materialism in its Hegelian-Marxist sense, from its inception in Iran, provoked unprecedented reactions, especially among the clergy. Motahari was one of the people who, realizing the importance and sensitivity of this concept, realized the need to pay attention to it. In a way that he was able to bring a part of the society, especially the clergy, to a relative consensus in confrontation and confrontation against it. The main question of the present study is how the role and function of Persian literary heritage has been in this field. To answer this question, we have examined the collection of works of Morteza Motahhari from this particular perspective. The results show that literature has played a very prominent role in the campaign of theology and materialism or monotheistic worldview and material worldview. Hafez shirazi, Rumi, Khayyam and Saadi are among the most prominent figures of Persian literature who have been called to this decisive conflict and have each played a specific role. Accordingly,morteza Motahari has presented an immaterial reading of Hafez's poetry, and this reading has been a reaction against materialist commentators(It has been centered on Ahmad Shamloo). On the other hand, he has used Rumi and Saadi in order to expand and strengthen the divine idea in order to weaken the materialist discourses. On the contrary, it puts Khayyam in a materialist formula and pursues the opposition to materialism through his poetry and thought. Khayyam Neyshabouri is a materialist poet in Motahhari's intellectual system. And Motahhari has used Khayyam's poetry and thought to explain the concepts related to the school of materialism. Therefore, the result of this article shows Motahhari's religious reading of Persian literature, which has been a reaction against materialists such as Taghi Arani.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "Motahari"
  • " Persian literature"
  • "materialism"
  • " dialectics"
  • "theology"