نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• منوچهر تشکری ¹
• مختار ابراهیمی ¹
• پیام نیک بیان ²

¹ دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز

² دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز

چکیده

آموزش وزن شعر سنّتی فارسی تا پیش از عروض علمی، از چالش برانگیزترین مسائل ادب فارسی بوده و عروضیان کوشیده‌اند این مسأله را با ابداع روش‌های نو برطرف سازند که بر اساس سنّت ادبی، از کارآمدترین شیوه‌های ساده‌ سازی آموزش عروض بهره‌گیری از مقوله نظم بوده‌ است؛ بنابراین نویسندگان پژوهش حاضر پس از مطالعه دیوان های شعری و استخراج شواهد‌ بر اساس گزینش غالب متون که در آن ها به نکات وزنی و عروضی اشاره شده، به تحلیل کارکرد منظومه ها و واژگان و اصطلاحات عروضی پرداخته و دو رویکرد متفاوت شاعران را در کاربرد عروض شناسایی کرده‌اند. رویکرد یکم به کارگیری شعر با هدف ارتقای آموزش عروض و دوم، بهره‌گیری از واژگان و اصطلاحات وزن برای تأثیرگذاری شعر بر مخاطبان ‌است. در شیوه نخست، شاعران با هدف آموزش بهتر عروض کوشیده‌اند، مفاهیم عروضی را در قالب های موزون ارائه دهند که در نسخه های خطّی با عنوان «عروض منظوم» نامگذاری شده اند. گفتنی است که خوانش اغلب این آثار، ملال آور است و بر سرایندگان آن ها خرده گرفته شده که سروده‌هایشان از مباحث زیبایی‌ شناسی، بهره ندارد؛ بنابراین شاعران به منظور رفع این مشکل، صنایع ادبی و عروضی را در اشعار خود گنجانده و بنیاد شعر مصنوع را پی ریزی کرده‌اند که البتّه این دو حوزه، دو مسأله تاحدودی مجزّا هستند و می توان آن ها را در دو پژوهش مستقل بررسی نمود. بر این اساس، آثار عروضی منظوم و قصاید مصنوع، دو بخش از شیوه شاعران در به کارگیری مباحث عروضی هستند که در پژوهش حاضر، نقد و بررسی شده‌اند. در بخش دیگر مقاله، کارکرد واژگان و اصطلاحات عروضی از منظر جنبه های زیبایی شناسی، بررسی شده و شماری از مؤلّفه های مذکور در شعر فارسی، استخراج و اهداف شاعران، طبقه بندی و سپس به صورت داده های آماری در قالب جدول و نمودار، ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها

• عروض منظوم
• آثار عروضی
• واژگان و اصطلاحات وزنی
• آموزش عروض
• نصاب الصبیان

موضوعات

• ادبیات قدیم

عنوان مقاله [English]

Analysis of the Function of Prosodic Compositions and Terminology of Meter in Persian Poetry

نویسندگان [English]

• Manoochehr Tashakori ¹
• Mokhtar Ebrahimi ¹
• Payam Nikbayan ²

¹ Persian Literature and Languge Facolty in Shahid Chamran University of Ahvaz Faculty of Literature and Humanities

² PhD student in Persian Language and Literature, Shahid Chamran University of Ahvaz

چکیده [English]

Before the development of scientific prosody (ʿarūż), teaching the metrical system of classical Persian poetry was considered one of the most challenging areas in Persian literature. Prosodists consistently attempted to resolve this challenge by inventing new instructional methods. According to the literary tradition, one of the most effective strategies for simplifying the teaching of prosody was the use of verse itself. Keeping this in mind, the authors of the present study examined various poetic collections, extracted relevant examples, and analyzed the function of prosodic compositions as well as the use of metrical terms and vocabulary. Through this process, they identified two distinct approaches taken by poets toward prosody and Persian poetry:Using poetry as a tool to facilitate the teaching of prosody, and Employing metrical terminology within poetry to create artistic and aesthetic effects on the reader.in the first approach, poets attempted to present prosodic concepts in metrical and rhymed form to improve instruction—works of this type are often labeled as “metrical prosody” (ʿarūż-e manẓūm) in manuscript sources. However, many of these works are considered tedious to read, and their authors have been criticized for prioritizing instruction over poetic beauty. As a response to this criticism, some poets incorporated rhetorical and prosodic devices into their poems, laying the foundation for what later became known as artificial poetry (shiʿr-e maṣnūʿ). Thus, “metrical prosody texts” and “artificial odes” constitute two major categories of poetic works that employ prosodic material—both of which are examined and evaluated in this research.In the second part of the article, the aesthetic use of prosodic terminology in poetry is analyzed. Various examples from Persian poetry are compared with similar cases in Arabic poetry, and the poets’ purposes in using metrical terminology are categorized and presented in statistical tables

کلیدواژه‌ها [English]

• Arūż-e-manzūm
• metrical prosody texts
• prosodic compositions
• artificial qasidas
• Nesāb -al-sebyān