مجله علمی پژوهشی شعرپژوهی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز

سیاست های مجله در استفاده از هوش مصنوعی

مقدمه

با توجه به گسترش روزافزون فناوری‌های هوش مصنوعی و نقش فزاینده آنها در فرایندهای پژوهش و نشر علمی، نشریه شعرپژوهی  بر استفاده مسئولانه، شفاف و اخلاق‌مدار از ابزارهای هوش مصنوعی تأکید دارد.

فناوری‌های هوش مصنوعی می‌توانند در برخی مراحل پژوهش، از جمله ویرایش و بهبود زبان، ترجمه، سازمان‌دهی مطالب، جست‌وجو و پردازش اطلاعات و برخی فعالیت‌های تحلیلی، به پژوهشگران کمک کنند. با این حال، استفاده از این فناوری‌ها نباید موجب خدشه به اصالت پژوهش، استقلال علمی، صحت داده‌ها و نتایج، محرمانگی اطلاعات یا مسئولیت‌پذیری نویسندگان شود.

براین‌اساس، سیاست نشریه بر شفافیت در استفاده از هوش مصنوعی، نظارت و مسئولیت انسانی، حفظ اصالت علمی، رعایت محرمانگی و جلوگیری از سوءاستفاده از این فناوری‌ها استوار است.

1  اصول کلی

  1. مسئولیت کامل محتوای مقاله، شامل صحت داده‌ها، تحلیل‌ها، استدلال‌ها، نتایج، منابع و نتیجه‌گیری، بر عهده نویسندگان انسانی است.
  2. استفاده از هوش مصنوعی نباید جایگزین قضاوت علمی، تفکر انتقادی، خلاقیت، تخصص و تصمیم‌گیری پژوهشگر شود.
  3. نویسندگان موظف‌اند اطمینان حاصل کنند که استفاده از هوش مصنوعی موجب تولید اطلاعات نادرست، منابع جعلی، داده‌های ساختگی، تحریف نتایج، سرقت ادبی یا نقض حقوق مالکیت فکری اشخاص ثالث نشده است.
  4. در صورت استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، نویسندگان همچنان مسئول بررسی و تأیید صحت و اعتبار خروجی این ابزارها هستند.

2 استفاده از هوش مصنوعی توسط نویسندگان

استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در مواردی مانند موارد زیر، مشروط به رعایت اصول این دستورالعمل، مجاز است:

  • اصلاح و بهبود نگارش و ساختار زبانی؛
  • ویرایش دستوری و ادبی؛
  • ترجمه متن؛
  • بهبود وضوح و خوانایی متن؛
  • کمک به سازمان‌دهی و خلاصه‌سازی مطالب؛
  • کمک به پردازش یا تحلیل داده‌ها، مشروط بر اینکه روش تحلیل توسط نویسنده کنترل، بررسی و تأیید شود؛
  • کمک به تهیه جداول، نمودارها یا کدهای مورد استفاده در پژوهش، مشروط به بررسی و اعتبارسنجی آنها توسط نویسندگان.

استفاده از هوش مصنوعی برای تولید یا تغییر داده‌های پژوهش، جعل یا تحریف نتایج، ایجاد منابع و استنادهای جعلی، ساخت شواهد علمی یا ارائه محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی به‌عنوان یافته یا تحلیل اصیل نویسنده، مجاز نیست.

3  اعلام و شفافیت در استفاده از هوش مصنوعی

نویسندگان موظف‌اند در صورت استفاده معنادار از ابزارهای هوش مصنوعی در تهیه یا پردازش مقاله، استفاده خود را به‌صورت شفاف اعلام کنند.

این اعلام باید، تا حد امکان، شامل موارد زیر باشد:

  • نام ابزار یا سامانه هوش مصنوعی مورد استفاده؛
  • هدف و نوع استفاده از ابزار؛
  • بخش یا مرحله‌ای از فرایند پژوهش که ابزار در آن به کار گرفته شده است؛
  • میزان دخالت ابزار در تولید یا اصلاح محتوا.

استفاده صرف از ابزارهای عمومی ویرایش املایی، دستوری یا امکانات استاندارد نرم‌افزارهای نگارشی، درصورتی‌که صرفاً در حد اصلاحات معمول زبانی باشد، نیازمند اعلام جداگانه نیست؛ مگر آنکه ابزار به‌طور معناداری در تولید یا بازنویسی محتوای مقاله نقش داشته باشد.

4  مسئولیت نویسندگان

نویسندگان موظف‌اند:

  • تمام خروجی‌های تولیدشده توسط ابزارهای هوش مصنوعی را به‌صورت انتقادی بررسی کنند؛
  • صحت مطالب، داده‌ها، منابع و استنادهای ارائه‌شده توسط هوش مصنوعی را مستقلاً بررسی کنند؛
  • از درج منابع یا اطلاعاتی که صرفاً توسط هوش مصنوعی پیشنهاد شده و اعتبار آنها بررسی نشده است، خودداری کنند؛
  • از افشای اطلاعات محرمانه، داده‌های اختصاصی، اطلاعات شخصی یا مطالب متعلق به اشخاص ثالث در ابزارهای هوش مصنوعی که ممکن است این اطلاعات را ذخیره یا برای آموزش مدل‌ها استفاده کنند، خودداری نمایند؛
  • درصورت درخواست سردبیر، داده‌های خام، مستندات پژوهش یا توضیحات لازم درباره نحوه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی را ارائه کنند.

5  استفاده از هوش مصنوعی در فرایند داوری

باتوجه به ماهیت محرمانه فرایند داوری، داوران نباید دست‌نوشته‌های ارسالی، گزارش داوری یا هرگونه اطلاعات محرمانه مرتبط با مقاله را بدون مجوز نشریه در سامانه‌های هوش مصنوعی یا سایر ابزارهای شخص ثالث بارگذاری کنند.

داوران مسئولیت کامل محتوای گزارش داوری خود را بر عهده دارند و نباید تصمیم‌گیری علمی، ارزیابی اصالت، اعتبار روش‌شناسی یا نتیجه‌گیری درباره پذیرش یا رد مقاله را به هوش مصنوعی واگذار کنند.

درصورتی‌که استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای یک فعالیت جانبی در فرایند داوری مجاز باشد، داور باید اطمینان حاصل کند که محرمانگی مقاله و اطلاعات نویسندگان حفظ می‌شود.

6 استفاده از هوش مصنوعی توسط سردبیران و اعضای هیئت‌تحریریه

سردبیر، دبیران علمی و اعضای هیئت تحریریه موظف‌اند محرمانگی دست‌نوشته‌ها، اطلاعات نویسندگان و مکاتبات مرتبط با فرایند بررسی مقاله را حفظ کنند.

هیچ تصمیم سردبیری یا علمی درباره پذیرش، رد یا اصلاح مقاله نباید صرفاً بر اساس خروجی یک ابزار هوش مصنوعی اتخاذ شود.

استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در فعالیت‌های مدیریتی و سردبیری، درصورت استفاده، باید به‌گونه‌ای باشد که محرمانگی، امنیت اطلاعات، استقلال علمی و حقوق نویسندگان و داوران حفظ شود.

7 هوش مصنوعی و اصالت علمی

استفاده از هوش مصنوعی، به‌خودی‌خود، ناقض اصول اخلاق پژوهش محسوب نمی‌شود؛ اما استفاده فریبنده یا غیرمسئولانه از آن می‌تواند مصداق تخلف از اصول اخلاق نشر باشد.

مواردی از قبیل:

  • جعل یا دستکاری داده‌ها؛
  • تولید نتایج ساختگی؛
  • ایجاد منابع و استنادهای جعلی؛
  • سرقت ادبی یا استفاده بدون مجوز از آثار دیگران؛
  • پنهان کردن استفاده اساسی از هوش مصنوعی در مواردی که اعلام آن ضروری است؛
  • ارائه محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی به‌عنوان یافته یا کار علمی اصیل نویسنده؛
  • یا هرگونه استفاده‌ای که موجب گمراه کردن سردبیر، داوران یا خوانندگان شود،

می‌تواند تخلف از اصول اخلاق نشر تلقی شده و مطابق مقررات نشریه و اصول و دستورالعمل‌های اخلاق نشر، از جمله چارچوب‌های پیشنهادی COPE، مورد بررسی قرار گیرد.

8 اعلام استفاده از هوش مصنوعی در مقاله

درصورت استفاده معنادار از هوش مصنوعی، نویسندگان باید توضیح مناسبی در بخش «سپاسگزاری» یا بخش اختصاصی اعلام استفاده از هوش مصنوعی درج کنند.

برای مثال:

نویسندگان اعلام می‌کنند که در تهیه این مقاله از ابزار [نام ابزار] صرفاً برای [نوع استفاده، مانند ویرایش زبانی، ترجمه یا بهبود وضوح متن] استفاده شده است. کلیه مطالب، تحلیل‌ها، نتایج و استنتاج‌های علمی توسط نویسندگان بررسی و تأیید شده و مسئولیت نهایی محتوای مقاله بر عهده نویسندگان است.

درصورتی‌که استفاده از هوش مصنوعی در تحلیل داده، تهیه جداول یا سایر مراحل روش‌شناختی پژوهش صورت گرفته باشد، نویسندگان باید نوع استفاده و نقش ابزار را به‌طور دقیق‌تر توضیح دهند.

9 حفظ محرمانگی و حریم خصوصی

نویسندگان، داوران، سردبیران و اعضای هیئت تحریریه نباید اطلاعات محرمانه مربوط به دست‌نوشته‌ها، داوری‌ها، داده‌های اختصاصی یا اطلاعات شخصی افراد را در سامانه‌های هوش مصنوعی وارد کنند، مگر آنکه از رعایت محرمانگی و الزامات امنیتی آن سامانه اطمینان حاصل شده باشد و استفاده از آن مطابق سیاست‌های نشریه باشد.

10 بازبینی دستورالعمل

با توجه به سرعت بالای توسعه فناوری‌های هوش مصنوعی و تغییر استانداردهای اخلاق نشر، این دستورالعمل به‌صورت دوره‌ای توسط نشریه بازبینی و در صورت لزوم به‌روزرسانی خواهد شد.

بیانیه پایانی

مجله شعرپژوهی بر این باور است که هوش مصنوعی می‌تواند به‌عنوان یک ابزار کمکی در خدمت پژوهش علمی قرار گیرد، مشروط بر آنکه اصالت علمی، استقلال فکری، شفافیت، محرمانگی و مسئولیت انسانی در تمام مراحل پژوهش و نشر علمی حفظ شود. استفاده مسئولانه از این فناوری باید در راستای ارتقای کیفیت پژوهش باشد و نه جایگزینی برای اندیشه، قضاوت و مسئولیت پژوهشگر.