نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• فرشته صادقی ¹
• عبدالله حسن زاده میرعلی ²

¹ دانشجوی دکتری ، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه سمنان، ایران

² دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه سمنان، ایران

چکیده

چکیده
این پژوهش با رویکرد تطبیقی به بررسی سیر تحول جلوه‌های گیاه در سه اثر شاخص ادبیات فارسی از دوره‌های مختلف می‌پردازد: گرشاسب‌نامه اسدی طوسی (قرن پنجم)، غزلیات امیرخسرو دهلوی (قرن هشتم) و هشت کتاب سهراب سپهری (معاصر). هدف اصلی، واکاوی دگرگونی کارکردهای نمادین گیاهان از منظر اسطوره‌ای و فلسفی است. با روش توصیفی-تحلیلی و استناد به مبانی نظری چون پیکرگردانی، هم‌ذات‌پنداری، جان‌پنداری و تقدس گیاه، پنج جلوه اصلی استخراج شد:1. پیکرگردانی (تبدیل انسان به گیاه/گیاه به انسان) که در گرشاسب‌نامه با بن‌مایه‌های اساطیری مانند رویش گیاه از خون/اشک آدم و کیومرث تجلی یافته؛ در امیرخسرو به صنعت ادبی برای بیان عواطف عاشقانه بدل شده؛ و در سپهری با مفاهیم فلسفی (خاکستر، وحدت وجود) بازآفرینی می‌شود. 2. هم‌ذات‌پنداری که در سبک خراسانی ساده و عینی است؛ در غزل امیرخسرو با تصاویر بدیع ادبی پیوند خورده؛ و در سپهری به تجربه‌ای عرفانی و اکوسنتریک ارتقا می‌یابد. 3.جان‌پنداری (اعطای هوش و احساس به گیاه) که در امیرخسرو و سپهری برجسته است و در شعر معاصر به ادراک مستقل گیاهان می‌انجامد.4. تقدس گیاه که در گرشاسب‌نامه آیینی و در سپهری هستی‌شناختی است. 5.کارکردهای دیگر مانند خوراک و پوشاک در اثر اسدی، صنایع ادبی در امیرخسرو، و بیان مفاهیم انتزاعی (امید، رستگاری) در سپهری. یافته‌ها نشان می‌دهد نمادهای گیاهی از کارکرد آیینی-اساطیری در ادبیات حماسی، به استعاره‌های عاشقانه در غزل کلاسیک، و سرانجام به تجربه‌های فلسفی-اکولوژیک در شعر معاصر تحول یافته‌اند. این مطالعه گواه پویایی سنت ادبی فارسی در بازآفرینی بن‌مایه‌های کهن و گسست‌های معناشناختی آن در گذر زمان است.

کلیدواژه‌ها

• تطور
• گیاه
• گرشاسب‌نامه
• غزلیات امیرخسرو دهلوی
• هشت کتاب

موضوعات

• متون نظم

عنوان مقاله [English]

From Blood to Ashes: The Trajectory of Plant Motifs in the Garshāspnāme, the Ghazals of Amir Khosrow Dehlavi and Hasht Ketab

نویسندگان [English]

• Fereshte Sadeghi ¹
• Abdollah hasanzade mirali ²

¹ PhD Student, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Semnan University, Iran

² Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Semnan University, Iran

چکیده [English]

abstract
This comparative study examines the evolution of plant imagery in three seminal works of Persian literature from different eras: Asadi Tusi's Garshāsbnāmeh (5th century AH), Amir Khusrow Dehlavi's Ghazals (8th century AH), and Sohrab Sepehri's Hasht Ketāb (Contemporary). The primary objective is to analyze the transformation of plants' symbolic functions from mythological and philosophical perspectives. Employing a descriptive-analytical method and drawing on theoretical frameworks such as metamorphosis, identification, animism, and plant sanctity, five principal manifestations were identified: 1.Metamorphosis (human-to-plant/plant-to-human transformation): Manifested in Garshāspnāmeh through mythological archetypes (e.g., plants sprouting from human blood/tears, Keyumars); transformed into a literary device expressing romantic emotions in Amir Khusrow; and reimagined with philosophical concepts (ashes, unity of being) in Sepehri. 2.Identification: Simple and objective in the Khorasani style; intricately linked with novel literary imagery in Amir Khusrow's ghazals; and elevated to an ecocentric, mystical experience in Sepehri. 3.Animism (attributing intelligence/sentience to plants): Prominent in Amir Khusrow and Sepehri, leading to the perception of plants as autonomous beings in contemporary poetry. 4.Plant Sanctity: Ritualistic in Garshāsbnāmeh and ontological in Sepehri. 5.Other Functions: Including sustenance and clothing in Asadi's work; literary devices in Amir Khusrow; and the expression of abstract concepts (hope, salvation) in Sepehri. The findings reveal that plant symbols have evolved: from ritual-mythological functions in epic literature, to romantic metaphors in classical ghazals, and ultimately to philosophical-ecological experiences in contemporary poetry. This study attests to the dynamism of the Persian literary tradition in reimagining ancient archetypes and its semantic shifts over time.

کلیدواژه‌ها [English]

• Evolution
• Plant
• Garshasbnameh
• Amir Khosrow Dehlavi's Sonnets
• Eight Books