نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

• مریم محمدزاده

دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اهر - ایران

چکیده

پوشش سر، به‌عنوان یکی از عناصر بنیادین در نظام پوشاک ایرانی، همواره نقشی چندوجهی در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و ادبی ایفا کرده است. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی- تحلیلی، بر اساس نشانه‌شناسی ساختارگرا و با بهره‌گیری از الگوی سه‌سطحی «دال مادی، مدلول فرهنگی و بازنمایی هویّتی»، نه نوع سرپوش زنانه و مردانه (برقع، چادر، دستار، عمامه، فوطه، کلاه، معجر، مقنعه و نقاب) را در شعر پانزده شاعر از سه دوره‌ی مغول، تیموری و صفوی بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ویژگی‌های مادی سرپوش‌ها (رنگ، جنس، شکل و نحوه‌ی بستن)، در بافت گفتمانی شعر، به مفاهیمی چون قدرت، جنسیّت، دینداری و عرفان دلالت می‌کنند. در سطح بازنمایی هویّتی، دستار و عمامه به برساخت هویّت طبقاتی و مذهبی، کلاه به برساخت هویّت مردانه و سیاسی، نقاب، معجر و مقنعه به برساخت هویّت جنسیّتی زنانه و عرفانی، و برقع، چادر و فوطه به‌ترتیب به بازنمایی حجاب، هویّت قومی و سادگی درویشانه انجامیده‌اند. مقاله با بهره‌گیری از چارچوب نشانه‌شناسی ساختارگرا و با نظر به بستر تاریخی - اجتماعی سه دوره، نشان می‌دهد که سرپوش‌ها در شعر فارسی، عاملی فعّال در شکل‌گیری روایت‌های هویّتی و بازتاب مناسبات قدرت بوده‌اند.

کلیدواژه‌ها

• نشانه‌شناسی
• شعر فارسی
• سرپوش‌ها
• هویّت جنسیّتی
• هویت طبقاتی

موضوعات

• ادبیات قدیم

عنوان مقاله [English]

A Semiotic Analysis of Headwear in Persian Poetry (From the Mongol to the Safavid Era)

نویسنده [English]

• maryam mohammadzadeh

Associate Professor of Department of Persian Language and Literature, , Ah.c, Islamic Azad University, Ahar, Iran / Corresponding Author

چکیده [English]

Head covering, as one of the fundamental elements of Iranian dress, has always played a multifaceted role in social, cultural, and literary structures. This study, using a library-based method and a descriptive-analytical approach, draws on structuralist semiotics and a three-level model of material signifier, cultural signified, and identity representation to examine nine types of women's and men's headwear (burqa, chador, dastar, amameh, futeh, kolah, ma'jar, maqna'eh, and niqab) in the poetry of fifteen poets from the Mongol, Timurid, and Safavid periods. The findings show that the material features of headwear (color, fabric, shape, and the way it is tied) point, within the discursive context of poetry, to concepts such as power, gender, religiosity, and mysticism. At the level of identity representation, the dastar and amameh contributed to the construction of class and religious identity, the kolah to male and political identity, the niqab, ma'jar, and maqna'eh to female and mystical gender identity, and the burqa, chador, and futeh respectively to the representation of hijab, ethnic identity, and dervish-like simplicity. Drawing on the framework of structuralist semiotics and considering the historical-social context of the three periods, the article shows that headwear in Persian poetry has been an active factor in shaping identity narratives and reflecting power relations.

کلیدواژه‌ها [English]

• Semiotics
• Persian poetry from the Mongol to the Safavid era
• male and female head coverings
• gender identity
• class identity