شعر پژوهی(بوستان ادب)

در این پژوهش مقطع غزل‌های چهار شاعر قرن هشتم؛ میرکرمانی، خواجوی‌کرمانی، عمادکرمانی و حافظ شیرازی بررسی می‌گردد تا هم کم و کیف درون‌مایه‌ی مقطع غزلیات این شاعران معلوم شود و هم ظرفیت معنایی مقطع غزل ... بیشتر در این پژوهش مقطع غزل‌های چهار شاعر قرن هشتم؛ میرکرمانی، خواجوی‌کرمانی، عمادکرمانی و حافظ شیرازی بررسی می‌گردد تا هم کم و کیف درون‌مایه‌ی مقطع غزلیات این شاعران معلوم شود و هم ظرفیت معنایی مقطع غزل مشخص گردد. برای انجام این تحقیق از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده‌است؛ بدین منظور درون‌مایه‌ی تمام ابیات مقطع در دیوان غزلیات چهار شاعر استخراج و بررسی شد. نتایج تحقیق نشان داد که مقطع غزل جایگاهی برای ارائه‌ی درون‌مایه‌های متنوع غنایی و نیز مضامین غیرغنایی است؛ وجود درون‌مایه‌های واقع‌گرایانه از جمله رندانه (که زیربنای آن انتقاد اجتماعی است)، مفاخره، مدح، یادکرد وطن و بیان احوال شخصی در مقطع غزل، ظرفیت‌های معنایی بیت پایانی غزل را می‌افزاید و باعث می‌شود که بیت مقطع در پژوهش‌های تاریخی، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی مدّ نظر قرار گیرد. همچنین نتیجه‌ی تحقیق نشان داد که بیت مقطع می‌تواند موضعی برای مضمون‌گرایی یا معناگرایی باشد؛ به‌طوری‌که شاعر مضمون‌پردازی چون میرکرمانی در بیت مقطع نیز به بیان مضامین عاشقانه می‌پردازد، اما شاعر معناگرایی چون حافظ با رویکردی برون‌گرایانه، درباره‌ی خود (با مفاخره و بیان احوال شخصی)، درباره‌ی دیگران (با مدح) و درباره‌ی جامعه (با پند و انتقاد) سخن می‌گوید.

راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در ستایش ممدوحان با تکیه بر نظریۀ چهارچوب سازی انتمن و مربع ایدئولوژیک ون دایک

امین بنی طالبی دهکردی

دوره 18، شماره 1 ، خرداد 1405، صفحه 19-40

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53241.4646

چکیده

اشعار شاعران درباری به‌عنوان رسانه جمعی و غیرخنثی، نقش مؤثری در شکل‌دهی به افکار مخاطب دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در تبلیغ و ستایش خصایص جسمانی و باطنی سلاطین و اربابان ... بیشتر اشعار شاعران درباری به‌عنوان رسانه جمعی و غیرخنثی، نقش مؤثری در شکل‌دهی به افکار مخاطب دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در تبلیغ و ستایش خصایص جسمانی و باطنی سلاطین و اربابان قدرت دربار غزنه در 214 قصیده انجام شده‌است. به این منظور، دو نظریه چهارچوب‌سازی انتمن و مربع ایدئولوژیک ون‌دایک انتخاب شد. نگارنده با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش‌هاست که راهبردهای انتخاب‌شده برای چهارچوب‌سازی اشعار مدحی به چه صورت بوده‌؟ و فرخی چگونه چهارچوب‌های تبلیغاتی مورد نظر خویش را به اجرا درآورده‌؟ و راهبرد مرجع برای سایر راهبردها کدام است؟ نتایج نشان می‌دهد شاعر با تلفیق سه راهبرد پیش‌فرض، بزرگ‌نمایی و دراماتیزه‌شدگی به راهبردهای همدلی، فاصله‌گذاری، قطبی‌سازی، انکارکردن و صورت‌های ضدواقع‌گرا روی آورده‌است. در واقع، شاعر با بدیهی‌دانستن ایدئولوژی دینی و انتساب اغراق‌آمیز آن به اَعمال سلاطین غزنوی، به برانگیختن احساسات مخاطب در راستای حفظ وحدت درون‌گروهی پرداخته‌است؛ بر مبنای این پیش‌فرض، مخالفان به سبب بددینی و بر اساس راهبرد قطبی‌سازی و فاصله‌گذاری در نقطه مقابل قرار می‌گیرند. شاعر بر اساس اضلاع مربع ایدئولوژیک ون‌دایک با برجسته‌سازی ویژگی‌های مثبت ممدوح در سه چهارچوب مقدس‌مآبی، سخاوتمندی و جنگاوری (ضلع اول)، به انکارکردن سیاست‌ها و رفتارهای نادرست ممدوح (ضلع سوم) و انکار شایستگی بزرگان دینی و ملی پرداخته (ضلع دوم)؛ در مقابل، شاعر با استفاده از راهبرد صورت‌های ضدواقع‌گرا، به ارائه چهره‌ای ملعون از دشمن پرداخته‌است (ضلع چهارم) که بر اساس راهبرد دراماتیزه-شدگی و تحریک احساس نفرت مخاطب، نابودی او را امری واجب می‌داند. همچنین، شاعر در راهبردهای مثال-آوردن، تشبیه، مقایسه، هم‌معنایی و آشکارسازی، با ملموس‌سازی محتوا، بیان جزئیات وقایع، بهره‌گیری از استدلال‌های شاعرانه و افزایش قدرت اقناع‌کنندگی کلام، به دنبال تقویت ویژگی‌های مثبت جناح خودی (ممدوح) و برجسته‌سازی نقاط منفی دیگری (دشمن) و چهارچوب‌بندی کلام خویش است

رنگ‌ها و رازها؛ «نقش نمادین و هنری رنگ در اشعار منوچهر شیبانی»

محمد فرخزاد

دوره 18، شماره 1 ، خرداد 1405، صفحه 41-60

https://doi.org/10.22099/jba.2025.52596.4619

چکیده

رنگ، در میان اقوام و فرهنگ‌های مختلف همواره مفهومی نمادین داشته و اندیشه‌ها و باورهای مختلف را منعکس می‌کرده است. در این میان رنگ در آثار ادبی، عموماً بیانگر اندیشه‌ها و باورهای شاعر یا ... بیشتر رنگ، در میان اقوام و فرهنگ‌های مختلف همواره مفهومی نمادین داشته و اندیشه‌ها و باورهای مختلف را منعکس می‌کرده است. در این میان رنگ در آثار ادبی، عموماً بیانگر اندیشه‌ها و باورهای شاعر یا نویسنده درباره‌ی موضوعی مشخّص بوده است. کارکرد رنگ در شعر شاعرانی که در زندگی واقعی خود با رنگ سروکار داشته‌اند می‌تواند مفهومی عمیق‌تر را منتقل کند. منوچهر شیبانی نخستین شاعر نقّاشی است که بازتاب رنگ در اشعارش گسترده، عمیق، مفهومی و در موارد متعددی نمادین است. این شاعر نقّاش در دهه‌ی بیست خورشیدی نخستین دفتر شعر خود را منتشر کرد که «رنگها» در آن بازتاب گسترده‌ای دارند. در این پژوهش با بررسی سه مجموعه‌ی شعری شیبانی (جرقه، آتشکده‌ی خاموش، سراب‌های کویری)، کارکرد مفاهیم، اندیشه‌ها و بازتاب نمودهای نمادین و روانشناختی رنگ مورد بررسی قرار گرفت. با پژوهش در انواع رنگ در اشعار شیبانی یک سیر نزولی در کاربرد رنگ‌ها دیدهمی‌شود که نشان‌دهنده‌ی تغییر در اندیشهها و باورهای سیاسی و اجتماعی شاعر به سوی عواطف و احساسات شخصی است که عموماً نشانگر یأس و بدبینی و ناامیدی درونی اوست. کاربرد رنگها در نخستین دفتر در بیشتر موارد بیانگر مفهومی کنایی و نمادین از رنج و اندوه مردم است؛ امّا سیر رنگ از دفتر جرقّه تا سراب‌های کویری کارکرد سیاسی و اجتماعی خود را از دست داده و جای خود را به یأس و اندوه شخصی می‌دهد.

تحلیل کارکرد سه‌گانه‌ی کارپمن در شعر روایی فروغ فرخزاد

محمود گرجی؛ محمدرضا حسنی جلیلیان؛ علی نوری

دوره 18، شماره 1 ، خرداد 1405، صفحه 61-78

https://doi.org/10.22099/jba.2025.52524.4615

چکیده

نخستین بار «استفان کارپمن»، روانشناس امریکایی، «شرور، قربانی و قهرمان» را بهعنوان سه نقش اصلی هر فرد در جامعه معرفی کرد. این نظریه، که سپس به ادبیات، نقد روانکاوانه و تحلیل ساختار ... بیشتر نخستین بار «استفان کارپمن»، روانشناس امریکایی، «شرور، قربانی و قهرمان» را بهعنوان سه نقش اصلی هر فرد در جامعه معرفی کرد. این نظریه، که سپس به ادبیات، نقد روانکاوانه و تحلیل ساختار روایتهای ادبی نیز راه یافت، به «مثلث کارپمن» معروف شدهاست. حضور شخصیتهای مثلث کارپمن در ساختار روایت و بسیاری از قصهها، داستانها و افسانهها، از مهمترین عوامل گیرایی آنها است؛ براساس نظریهی کارپمن، این سه نقش در داستان زندگی هر فردی دیده میشود. افراد در هر سه نقش، جابهجا میشوند؛ نقشها، لزوماً پدیدههایی انسانی نیستند و «قربانی» محور اصلی روایت است. پیرامون شعر و زندگی فروغ فرخزاد، شاعر مطرح معاصر نیز مباحث فراوانی مطرح شده است. از آنجا که ردپای شخصیتهای مثلث کارپمن در اشعار روایی فروغ دیده میشود، مسأله‌ی این تحقیق، بررسی چگونگی این حضور و تبیین روانشناختی آن است. از این رو، با هدف تبیین کارکردهای مثلث کارپمن در اشعار روایی این شاعر، برخی از مهمترین آثار او به روش توصیفی تحلیلی بررسی شده است. نتایج تحقیق نشان میدهد: در اشعار روایی فروغ، نقش قربانی از دو نقش دیگر برجستهتر است. همچنین بهنظرمیرسد فروغ بهرغم تظاهر به گریز از نقش قربانی، از پذیرش این نقش راضی است. این رضایت ممکناست برخاسته از برجستگی شاخصه‌ی «زنانگی» باشد.

تحلیل موضوعی و محتوایی مقالات مجله‌ی شعرپژوهی (بوستان ادب) از شماره‌ی 1 تا 60‏ ‏(بهار 1388 تا تابستان 1403)‏

محمد مرادی؛ صدیقه محمدی حسین آبادی

دوره 18، شماره 1 ، خرداد 1405، صفحه 79-96

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53329.4647

چکیده

مجله‏ ی شعرپژوهی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز، تنها مجله‏ی علمی-پژوهشی زبان و ادبیات فارسی است که به صورت تخصصی پژوهش‌های مربوط به شعر فارسی را منتشر می‌کند و از سال 1388 در قالب دوفصلنامه منتشر شده و ... بیشتر مجله‏ ی شعرپژوهی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز، تنها مجله‏ی علمی-پژوهشی زبان و ادبیات فارسی است که به صورت تخصصی پژوهش‌های مربوط به شعر فارسی را منتشر می‌کند و از سال 1388 در قالب دوفصلنامه منتشر شده و تحقیقات دانشگاهی این حوزه را در اختیار پژوهشگران قرار داده است. باتوجه به اهمیت این مجله در تحقیقات ادبی محققان معاصر به‌ویژه در حوزه‌ی مطالعات شعر فارسی، در این مقاله پس از تنظیم پیکره‏ای از 551 مقاله‏ی منتشرشده‏ در 60 شماره‏ی مجله (بهار 1388 تا تابستان 1403) در قالب word، به صورت جستجوی همزمان یارانه‏ای و دستی، پژوهش‏ها از منظرهای الگوی نظری، آثار و خالقان ادبی پرتکرار، موضوع‌ها و حوزه‌های اصلی پژوهش و دوره‌های اصلی شعر فارسی به شیوه‌ی تحلیل محتوا بررسی شده است. نتایج نشان می‏دهد پیوندی مستقیم میان موضوعات پربسامد پژوهش‌ها و رشته‌ها و گرایش‌های موجود در دانشگاه‌ها، به‌ویژه دانشگاه شیراز و همچنین، محتوای سرفصل‌ها و دروس مقاطع رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی وجود دارد. از منظر دوره‌شناسی، پژوهشگران بیش از همه بر اشعار سده‌های چهارم، ششم و هفتم و هشتم و دوران معاصر و شاعرانی چون: فردوسی و حافظ و مولوی و عطار و سعدی متمرکز شده‌ و بسیاری از حوزه‌های شعر فارسی کمتر بررسی و نقد شده است.

مؤلفه‌های تصویرپردازی غزل شاعران مهاجر سبک هندی (بر اساس غزلیات طالب‌آملی)

روح اله هاشمی؛ محمدعلی محمودی؛ عبدالعلی اویسی کهخا

دوره 18، شماره 1 ، خرداد 1405، صفحه 97-114

https://doi.org/10.22099/jba.2025.52973.4645

چکیده

طالب‌آملی (994- احتمالاً 1034-1036 هـ. ق) یکی از بزرگ‌ترین و پرکارترین شاعران سبک هندی است که بیش از هزار و ششصد غزل سروده است. مکان اولیه و ثانویه‌ای که طالب در آن زیسته؛ یعنی آمل و شبه قاره هند، تأثیر قابل‌توجهی ... بیشتر

مقالات آماده انتشار

شماره جاری

دوره 18 (1405)

دوره 17 (1404)

دوره 16 (1403)

دوره 15 (1402)

دوره 14 (1401)

دوره 13 (1400)

دوره 12 (1399)

دوره 11 (1398)

دوره 10 (1397)

دوره 9 (1396)

دوره 8 (1395)

دوره 7 (1394)

دوره 6 (1393)

دوره 5 (1392)

دوره 4 (1391)

دوره 3 (1390)

دوره 2 (1389)

دوره 1 (1388)

دوره و شماره: دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 67، خرداد 1405

تحلیل درون‌مایه مقطع غزل(با بررسی درون‌مایه مقطع غزل‌های میر کرمانی، خواجوی کرمانی، عماد فقیه کرمانی و حافظ شیرازی)

چکیده

راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در ستایش ممدوحان با تکیه بر نظریۀ چهارچوب سازی انتمن و مربع ایدئولوژیک ون دایک

چکیده

رنگ‌ها و رازها؛ «نقش نمادین و هنری رنگ در اشعار منوچهر شیبانی»

چکیده

تحلیل کارکرد سه‌گانه‌ی کارپمن در شعر روایی فروغ فرخزاد

چکیده

تحلیل موضوعی و محتوایی مقالات مجله‌ی شعرپژوهی (بوستان ادب) از شماره‌ی 1 تا 60‏ ‏(بهار 1388 تا تابستان 1403)‏

چکیده

مؤلفه‌های تصویرپردازی غزل شاعران مهاجر سبک هندی (بر اساس غزلیات طالب‌آملی)

چکیده