شعر پژوهی(بوستان ادب)

درباره بهرام چوبینه روایت های گوناگونی وجود دارد؛ با مطالعه منابع تاریخی و شاهنامه می توان چهار دیدگاه اصلی درباره او مشخص کرد: ۱. داستان‌های مردمی و افسانه‌های حماسیِ حامی بهرام؛ ۲. دیدگاه موبدان و ... بیشتر درباره بهرام چوبینه روایت های گوناگونی وجود دارد؛ با مطالعه منابع تاریخی و شاهنامه می توان چهار دیدگاه اصلی درباره او مشخص کرد: ۱. داستان‌های مردمی و افسانه‌های حماسیِ حامی بهرام؛ ۲. دیدگاه موبدان و سپاهیان همراه او؛ ۳. دیدگاه درباریان و سپاهیان طرفدار خسرو؛ ۴. افسانه‌ها و قصه‌های مردمی حامی خسرو. این پژوهش با رویکرد توصیفی‌تحلیلی و با تکیه بر دیدگاه‌های یادشده، به بررسی روایت‌های بهرام چوبینه در منابع تاریخی و شاهنامه می‌پردازد. داستان بهرام را می‌توان در سه بخش کلی بررسی کرد: نخست، از انتصاب او برای نبرد با ترکان تا مواجهه با خسرو در کنار نهروان؛ دوم، از فرار خسرو به روم تا بازگشت او؛ سوم، نبرد نهایی میان خسرو و بهرام و فرار او به نزد خاقان چین. با توجه به فقدان نسخه اصلی بهرام چوبین‌نامه، ارتباط بخش نخست با آن متن به‌طور قطعی قابل اثبات نیست؛ با این حال، تحلیل تطبیقی منابع و ویژگی‌های شاهنامه نشان می‌دهد این بخش از نظر محتوایی با روایت‌های حامی بهرام که احتمالاً در بهرام چوبین‌نامه بازتاب بیشتری داشته‌اند، همخوانی دارد. در بخش نخست، روایت‌های بهرام با داستان‌های ملی و پهلوانی و شخصیت‌هایی چون اسفندیار و آرش تلفیق یافته و در منابع فارسی، عربی و ارمنی مانند تاریخ سبئوس، بازتاب یافته‌اند. در مقابل، روایت‌های حامی خسرو مبتنی بر خدای‌نامه‌اند که بازتاب‌دهنده دیدگاه رسمی ساسانیان است. در بخش دوم و سوم، روایت‌های رسمی و حامی خسرو غالب‌اند، اما روایت‌های مربوط به جنگاوری بهرام در دربار خاقان و پهلوانی گردیه با روایت‌های نخست هم‌خوانی بیشتری دارند. شاید بتوان گفت فردوسی در نظم‌دهی داستان‌ها، افزون بر خدای‌نامه، از روایت‌هایی چون بهرام چوبین‌نامه بهره برده که احتمالا در آن دیدگاه‌های مردمی نیز انعکاس یافته است. این پیوندها می‌تواند بیانگر فرآیند تدریجی و چندلایه تلفیق روایت‌های رسمی و غیررسمی و دیدگاه‌های متضاد باشد که فردوسی آن را در ساختاری منسجم بازآفریده است.

کارکردهای گفتمانی برجسته سازی گویشی در شعر معاصر خراسان شمالی براساس روبکرد نشانه‎معناشناسی (مطالعۀ موردی: منظومۀ دوچنار و لیلانه ها اثر حسن روشان)

فاطمه زمانی؛ ابراهیم کنعانی

دوره 18، شماره 2 ، شهریور 1405

https://doi.org/10.22099/jba.2025.50839.4550

چکیده

برجسته‌سازی زبانی، در اشکال متنوع واژگانی، نحوی، زمانی، گویشی و معنایی، نقشی محوری در آفرینش‌های ادبی ایفا می‌کند. در بوم‌سروده‌ها، ارجاع به مؤلفه‌های فرهنگی، محیطی و زیست‌بوم شاعر، به بسامد فزایندۀ ... بیشتر برجسته‌سازی زبانی، در اشکال متنوع واژگانی، نحوی، زمانی، گویشی و معنایی، نقشی محوری در آفرینش‌های ادبی ایفا می‌کند. در بوم‌سروده‌ها، ارجاع به مؤلفه‌های فرهنگی، محیطی و زیست‌بوم شاعر، به بسامد فزایندۀ واژگان محلی و در‎نتیجه برجسته‌سازی گویشی منجر می‌شود. این پژوهش، با اتخاذ رویکرد کیفی نشانه‌معناشناسی، به تحلیل کارکردهای گفتمانی برجسته‌سازی‌های گویشی در شعر معاصر خراسان شمالی می‌پردازد. بدین منظور، دو مجموعۀ شعر دوچنار و لیلانه‌ها (گزیدۀ غزلیات) اثر حسن روشان (م. 1355)، انتخاب شده‌اند که مجموعاً 328 واژه محلی و گویشی در دوچنار و لیلانه‌ها استفاده شده‌است. این واژه‌ها عمدتاً حول محور نام‌های محلی اماکن، خوراک، پوشاک و بازی‌هاست که کارکردهای متعددی را در سطوح گفتمان فعال می‌سازد. از منظر کارکرد عاطفی گفتمان، این واژگان بیانگر تعلق خاطر شاعر به زادگاه‌اش است و در سطح شناختی، به بازنمایی هویت اجتماعی و فرهنگی وی کمک می‌کنند. این امر، ساختاری افزایشی را در نحو تنشی گفتمان ایجاد می‌کند که به تعمیق تجربۀ زیستۀ مخاطب می‌انجامد. در بعد حسی-ادراکی، کاربرد هدفمند واژگان گویشی، به گونه‌ای پدیدارشناسانه، موجب «حاضرسازی غایب» می‌گردد. این حاضرسازی، با فعال کردن حواس پنج‌گانۀ سوژه در فرایند دریافت معنا، ابژه‌های بومی را به «نمایه‌ای فرهنگی» تبدیل می‌کند و در فضایی نوستالژیک، احساساتی عمیق نظیر تفاخر، صلابت و شادمانی را در گوینده و مخاطب برمی‌انگیزد. این پویایی حسی-ادراکی، فراتر از یک بازنمایی ساده، به خلق یک تجربۀ زیباشناختی منحصر به فرد منجر می‌شود. در این تجربه، واژگان محلی، با خلق زمانِ «زیبایی‌شناختی حضور» باعث گسست گفته‌پرداز از جهان عینی و پیوند با دنیای درون می‌شود. برآیند این فرایند، تولید معنا و تصاویر شاعرانۀ خلاقانه است و بیانگر «سوبژکتیویتۀ گفتمانی» خاص این شاعر است.

بررسی میزان و چگونگی حضور راوی در داستان «رستم و سهراب» شاهنامۀ فردوسی

محمدرضا صالحی مازندرانی؛ زهرا نصیری شیراز؛ قدرت قاسمی پور؛ نسیم مراقی

دوره 18، شماره 2 ، شهریور 1405

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53312.4648

چکیده

پژوهش حاضر با تمرکز بر داستان «رستم و سهراب» در شاهنامه، به بررسی چگونگی حضور راوی و تأثیر آن بر ساختار روایت و شیوه‌ی بازنمایی شخصیت‌ها می‌پردازد. هدف، شناخت جایگاه راوی در سطوح مختلف روایت و ... بیشتر

آگاهی‌های تازه از آثار نُقطویان با تکیه بر احوال و اشعار نویافتۀ امری شیرازی

حمیدرضا فهندژسعدی

دوره 18، شماره 2 ، شهریور 1405

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53096.4637

چکیده

شیخ ابوالقاسم محمد امری شیرازی (مقتول به سال 999ق) از نوادگان بایزید بسطامی بوده است و از اشخاص برجستۀ فرقۀ نقطویه در نیمۀ دوم قرن دهم به شمار می‌آید. نهضت فکری نقطویه که ابوالقاسم امری چشم و جان خود را ... بیشتر شیخ ابوالقاسم محمد امری شیرازی (مقتول به سال 999ق) از نوادگان بایزید بسطامی بوده است و از اشخاص برجستۀ فرقۀ نقطویه در نیمۀ دوم قرن دهم به شمار می‌آید. نهضت فکری نقطویه که ابوالقاسم امری چشم و جان خود را برای ترویج و اصلاح آن از دست داد، در سال 800ق به وسیلۀ محمود پسیخانی بنیان نهاده شد و پس از حدود دویست سال جنبشِ آشکار و نهان به سببِ مخالفت‌ها و سرکوب‌های شدید و مکرّرِ صفویان ریشه‌کن شد و بیشترِ آثارِ مکتوب این فرقه از میان رفت. به سبب کمبودِ منابع و هم‌چنین خودداریِ مورّخان و تذکره‌نویسان از ذکر نقطویان، تا کنون اثرِ جامعی دربارۀ تاریخ و عقاید آنان شکل نگرفته است. هدف این تحقیق آن است که با مطالعه و بازسازیِ احوال و آثار امری شیرازی، ورقی به تاریخ فرقۀ نقطویه و سطری به تاریخ اندیشگی ایران بیفزاید. ابتدا مختصری به معرفیِ فرقۀ نقطویه، مؤسس و آثارش پرداخته می‌شود. سپس می‌کوشد تا بر اساس منابع دست‌اوّل و گفته‌های خود شیخ ابوالقاسم امری شیرازی، زندگینامه‌ای نسبتاً قابلِ قبول از این اندیشمند ارائه نماید. بازسازیِ تاریخ-های کلیدیِ زندگانی او، تأملاتی در نقطوی‌‌گریِ او با پس‌زمینه‌ای شیعی و نیزاسماعیلی‌بودن او، از مهمترین مطالبِ این بخش است. سپس، ضمنِ بازخوانی و بررسیِ آثارِ به‌جای مانده از امری شیرازی، به معرفیِ چهار منظومۀ نویافته از وی، با نام‌های ذکر و فکر، انوارالعیون، سرِّ الف، محیط‌المعانی پرداخته شده است. این منظومه‌ها به مناسبت دربرداشتن اندیشه‌ها و باورهای نقطویان بسیار ارزشمند، و استفاده از آنها برای تدوین عقاید و نظریات این فرقه ضروری و کارآمد است.

تحلیل نظیره گویی ها از امهات متون نظم فارسی

احمد گلی؛ یدالله نصراللهی؛ فرشته آهیخته

دوره 18، شماره 2 ، شهریور 1405

https://doi.org/10.22099/jba.2025.51531.4579

چکیده

‏پدیدۀ منسجم ادبیات، بی‌شک متشکل از اجزائی است که هر کدام از این اجزا، با درونی‌شدگی نقش خود در روابطی متقابل با یکدیگر، یاریگر وقوع سامان‌یافتگی این گستره شده‌اند. آنچه امروزه در زیرشاخه‌‌های ... بیشتر ‏پدیدۀ منسجم ادبیات، بی‌شک متشکل از اجزائی است که هر کدام از این اجزا، با درونی‌شدگی نقش خود در روابطی متقابل با یکدیگر، یاریگر وقوع سامان‌یافتگی این گستره شده‌اند. آنچه امروزه در زیرشاخه‌‌های نقد معاصر، به موضوع این روابط و تأثیرها می‌پردازد، گرایشی منتقدانه با مفهوم نقد نفوذ یا ادبیات تأثیر است که تحت مقوله‌های «نقد تکوینی» و «بینامتنیت»، به بررسی تأثیر و چگونگی تکوین یک اثر ادبی پرداخته است. این نحله‌ها با بررسی تطبیق متون «پسامتنی» و آبشخور آن‌ها تحت عنوان «پیش‌متن»، در سایه‌سار عوامل دخیل در روابط بینامتنی چون «بیش‌متن»، «پیرامتن»، «فرامتن»، «سرمتن» و ... سعی بر آن داشته‌اند که میزان، نوع و کیفیت این تأثیر را تعریف و تفسیر کنند. از آنجا که نظیره‌های فارسی بر مدار روابط متأثرانه میان‌متنی شکل گرفته و حیاتی ادبی یافته‌اند، شاخصه‌های بینامتنی این نحله‌ها را می‌توان در میان آن‌ها جستجو کرد، این مقاله با بررسی و تحلیل عناصر میان-متنی نقد تکوینی و ادبیات بینامتنی در نظیره‌ها، با تقابل متن‌های الگو، نشان داده است که نظیره‌ها با وام‌گیری مصالح زبانی، محتوایی و ادبی از اثر مادر، در گستره و مرز تراگونگی، بینامتنیت و تأثیرات صریح و غیرصریح، نمونه‌ای آشکار از تعامل و بازآفرینی متن مادر ارائه می‌کنند. یافته‌های کلیدی این پژوهش همچنین نشان دادند که نظیره‌ها ضمن حفظ پیوند با متن مادر، امکان نوآوری و خلق هویت مستقل ادبی را دارند و روابط بینامتنی آن‌ها شامل انواع صریح، غیرصریح، ضمنی و تراگونگی است.

بررسی اثرپذیری داستان عامیانه‌ی کوراوغلو ازآثار نظامی با تکیه بر «هفت‌پیکر» و «خسرو و شیرین»

محمدحسین نیکداراصل؛ فرود عبدالهی

دوره 18، شماره 2 ، شهریور 1405

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53133.4640

چکیده

نظامی گنجوی، از بزرگ‌ترین شاعران اثرگذار و صاحب سبک در داستان‌سرایی ادب فارسی، با آفرینش آثاری همچون «خسرو و شیرین» و «هفت‌پیکر» مضامینی همچون خیر و شر، عشق و وفاداری را در ادبیات فارسی ... بیشتر نظامی گنجوی، از بزرگ‌ترین شاعران اثرگذار و صاحب سبک در داستان‌سرایی ادب فارسی، با آفرینش آثاری همچون «خسرو و شیرین» و «هفت‌پیکر» مضامینی همچون خیر و شر، عشق و وفاداری را در ادبیات فارسی جاودانه کرده است. این مضامین در بسیاری از آثار ادبی پس از او بازتاب یافته‌اند؛ از جمله در داستان‌ عامیانه‌ی «کوراوغلو». در این پژوهش، به شیوه توصیفی - تحلیلی، به بررسی مضامین وام‌گرفته از آثار نظامی در داستان‌های کوراوغلو پرداخته‌شده است. نتایج نشان می‌دهد که شروع داستان «کوراوغلو» با مضمون خیر و شر، به‌ویژه در ماجرای کور شدن علی‌کیشی توسط حسن پاشا، به‌گونه‌ای مستقیم از گنبد پنجم «هفت‌پیکر» الهام گرفته است. به‌علاوه، نژاد اسبان در «کوراوغلو» که از دریاها می‌آیند، با نژاد اسب شبدیز در «خسرو و شیرین» همگونی‌های اساطیری دارند و آفرینش هر دو ریشه کهن ایرانی دارند و رفتارها و ظاهر اسبان(قیرآت و دورآت) در داستان کوراوغلو نیز با شبدیز و گلگون همانندی قابل‌توجه دارند.. عنصر خواب نیز در هر دو اثر به‌عنوان پیشگو و راهنما به‌کاررفته است. به‌طورکلی، این پژوهش نشان می‌دهد که داستان‌های کوراوغلو در مضامین بنیادین خود، همچون خیر و شر، تقدس اعداد ، سفر، چشمه زندگی‌بخش به‌طور مستقیم و غیرمستقیم تحت تأثیر آثار نظامی بوده‌اند. این تأثیرات نشان‌دهنده‌ی پیوندهای عمیق بینامتنی بین این آثار و تأکید بر نقش کلیدی نظامی در شکل‌گیری ساختار حماسی و عاشقانه این داستان‌هاست.

پیرانِ توران و گودرزِ ایران؛ مقایسۀ دو نمادِ خردِ شاهنامه فردوسی بر مبنای کهن‌الگوی پیر خردمند یونگ

عبدالله واثق عباسی؛ شهریار شهرکی؛ جلال الدین گرگیج

دوره 18، شماره 2 ، شهریور 1405

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53884.4670

چکیده

شخصیت‌های گودرز گشوادگان و پیران ویسه در شاهنامۀ فردوسی، دو چهرۀ برجسته از دو جبهۀ متقابلِ ایران و توران‌اند که با وجود تفاوت در سرنوشت، از نظر جایگاه سیاسی، ویژگی‌های شخصیتی، خردمندی، تدبیر و نقش‌آفرینی ... بیشتر شخصیت‌های گودرز گشوادگان و پیران ویسه در شاهنامۀ فردوسی، دو چهرۀ برجسته از دو جبهۀ متقابلِ ایران و توران‌اند که با وجود تفاوت در سرنوشت، از نظر جایگاه سیاسی، ویژگی‌های شخصیتی، خردمندی، تدبیر و نقش‌آفرینی اجتماعی، شباهت‌های چشمگیری دارند. این مقاله با هدف تحلیل تطبیقی این دو شخصیت در چارچوب نظریة روان‌شناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ، به بررسی بازتاب کهن‌الگوی «پیر خردمند» در ساختار روایی شاهنامه می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که چگونه فردوسی از طریق این دو شخصیت، کهن‌الگوی پیر خردمند را در دو سویۀ خیر و شر بازنمایی می‌کند و چه پیام روان‌شناختی و اخلاقی از این تقابل به دست می‌آید. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل متنی ادبی و منابع روان‌شناسی تحلیلی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که گودرز و پیران، هر دو تجلی‌هایی از کهن‌الگوی پیر خردمند هستند؛ گودرز در جبهۀ نور و راستی، و پیران در جبهۀ تاریکی و تردید. این دوگانگی، بازتابی از ساختار روان انسان و تقابل میان وجدان و سایه در ناخودآگاه جمعی است. فردوسی با بهره‌گیری از این کهن‌الگو، نه‌تنها به غنای حماسی اثر خود می‌افزاید، بلکه مفاهیم ژرف روان‌شناختی را در قالبی اسطوره‌ای و روایی بازآفرینی می‌کند.

مقالات آماده انتشار

شماره جاری

دوره 18 (1405)

دوره 17 (1404)

دوره 16 (1403)

دوره 15 (1402)

دوره 14 (1401)

دوره 13 (1400)

دوره 12 (1399)

دوره 11 (1398)

دوره 10 (1397)

دوره 9 (1396)

دوره 8 (1395)

دوره 7 (1394)

دوره 6 (1393)

دوره 5 (1392)

دوره 4 (1391)

دوره 3 (1390)

دوره 2 (1389)

دوره 1 (1388)

دوره و شماره: دوره 18، شماره 2 - شماره پیاپی 68، شهریور 1405

تحول روایت‌های داستان بهرام چوبینه؛ بازتاب دیدگاه‌های گوناگون در منابع کهن و شاهنامه

چکیده

کارکردهای گفتمانی برجسته سازی گویشی در شعر معاصر خراسان شمالی براساس روبکرد نشانه‎معناشناسی (مطالعۀ موردی: منظومۀ دوچنار و لیلانه ها اثر حسن روشان)

چکیده

بررسی میزان و چگونگی حضور راوی در داستان «رستم و سهراب» شاهنامۀ فردوسی

چکیده

آگاهی‌های تازه از آثار نُقطویان با تکیه بر احوال و اشعار نویافتۀ امری شیرازی

چکیده

تحلیل نظیره گویی ها از امهات متون نظم فارسی

چکیده

بررسی اثرپذیری داستان عامیانه‌ی کوراوغلو ازآثار نظامی با تکیه بر «هفت‌پیکر» و «خسرو و شیرین»

چکیده

پیرانِ توران و گودرزِ ایران؛ مقایسۀ دو نمادِ خردِ شاهنامه فردوسی بر مبنای کهن‌الگوی پیر خردمند یونگ

چکیده