شعر پژوهی(بوستان ادب)

تحلیل گفتمان قدرت و ایدئولوژی در دو نامه از اسکندرنامۀ نظامی بر اساس روش فرکلاف

زهرا بحرینیان؛ سیده مریم روضاتیان؛ امید ذاکری کیش؛ مسعود آلگونه جونقانی

دوره 17، شماره 4 ، بهمن 1404، صفحه 1-18

https://doi.org/10.22099/jba.2025.50944.4553

چکیده

بافت فکری و اجتماعی ایران و مشخصاً آذربایجان قرن ششم در اسکندرنامۀ نظامی تبلور یافته است. برای شناخت گفتمان‌های رایج در این عصر، می‌توان از روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف استفاده نمود. فرکلاف ضمن تأکید ... بیشتر بافت فکری و اجتماعی ایران و مشخصاً آذربایجان قرن ششم در اسکندرنامۀ نظامی تبلور یافته است. برای شناخت گفتمان‌های رایج در این عصر، می‌توان از روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف استفاده نمود. فرکلاف ضمن تأکید بر رابطۀ درهم‌تنیدۀ متن، تعامل و بافت اجتماعی، از اهمیت نقش نهاد قدرت در تولید، اصلاح و بازتولید گفتمان‌ها با کمک ایدئولوژی سخن می‌گوید. بر پایۀ روش فرکلاف، یک متن در سه لایۀ توصیف و تفسیر و تبیین بررسی می‌شود. در این پژوهش با مطالعۀ اسکندرنامۀ نظامی، دو نامۀ دارا و اسکندر پیش از شروع جنگ ، تحلیل شده است و در طی آن با بررسی عبارت‌بندی دگرسان، عبارت‌بندی افراطی، شمول معنایی، تضاد معنایی، عاملیت جمله، فرآیند اسم‌سازی، مجهول‌سازی، مثبت و منفی بودن جمله و پیوند جملات در سطح توصیف؛ بافت موقعیت، بافت بینامتنی در سطح تفسیر و بررسی داده‌های برآمده از دو سطح قبلی در سطح تبیین وجود سه گفتمان خویشاوندی، دینداری و نظامی‌گری برای تصاحب قدرت سیاسی در قرن ششم آشکار گشت. نظامی دو گفتمان دین‌داری و گفتمان نظامی‌گری برای تصاحب قدرت را تقویت می‌کند و گفتمان خویشاوندی را به چالش می‌کشد. همچنین او ایدئولوژی بیگانه دوستی که نقطۀ مقابل ایدئولوژی بیگانه‌ستیزی است را تقویت می‌کند. در حیطۀ نهاد دین، سه گفتمان دین‌داری اسلامی، گفتمان اشعری و گفتمان فلسفه‌گرایی در اسکندرنامه تجلی یافته است. برخورد نظامی با گفتمان دین‌داری اسلامی هنجاری است اما با ترکیب و اصلاح دو گفتمان اشعری و فلسفه‌گرایی در حال بازتولید نوعی دیگر از گفتمان مبتنی بر خردگرایی است.

وقت خوش (نگاهی به شیوه‌های ماده‌تاریخ‌سرایی در کهن‌ترین گورستان شیراز، دارالسلام)

محمد خدامی؛ مجید رشیدی پور

دوره 17، شماره 4 ، بهمن 1404، صفحه 19-38

https://doi.org/10.22099/jba.2025.50369.4535

چکیده

گونه‌‌ی ماده‌تاریخ از انواع ادب فارسی است که پیشینه‌ای بیش از هزار سال دارد. علاوه بر آثار مکتوب و سردر بناهای برجسته، کتیبه‌ها یا گورنوشته‌ها از مظاهر مهم بروز این گونه‌ی ادبی بوده‌اند. از برجسته‌ترین ... بیشتر گونه‌‌ی ماده‌تاریخ از انواع ادب فارسی است که پیشینه‌ای بیش از هزار سال دارد. علاوه بر آثار مکتوب و سردر بناهای برجسته، کتیبه‌ها یا گورنوشته‌ها از مظاهر مهم بروز این گونه‌ی ادبی بوده‌اند. از برجسته‌ترین این مکان‌ها می‌توان به گورستان تاریخی دارالسلام(درب سلم) شیراز اشاره کرد. مقاله‌ی حاضر کوشیده تا در مکان مذکور، دست به شناسایی، معرفی و دسته‌بندی شیوه‌های ماده‌تاریخ‌سرایی، بزند. این پژوهش با شیوه مستقیمِ میدانی و همچنین غیرمستقیمِ کتابخانه‌ای و با تلاشی چندین ساله در استخراج و خوانش حدود 1500 بیت شعر در 228 گورنوشته و انتخاب 45 بیت نویافته، در فاصله‌ی زمانی قرون 11 تا 14 ه.ق فراهم شده است. از آنجا که بر پژوهش‌های پیشین این عرصه آسیب‌هایی چند مترتب بود که مهم‌ترین آن‌ها نگاه غالباً سنتی و برآمده از آثار مکتوب کهن بوده است، نگارندگان در مقاله مذکور تقسیم‌بندی‌های متفاوتی ارائه داده‌اند که عبارتند از: عددی، واژگانی، منظوم و پوشیده با کسر یا جمع. این اشکال، پس از شناسایی و ارائه نمودار و بسامد آماری، از جنبه‌های مختلف مثل شیوه‌ها، صنایع ادبی و محتوا و مضمون بررسی شده‌اند. نتیجه پژوهش نشان می‌ دهد که بیشترین ماده‌تاریخ متعلق به دوره قاجار است که دلیل عمده آن نیز حضور شاعران توانمند در این عرصه، در شیرازِ آن روزگار است. فروانی کلی انواع گونه‌ها نیز به این ترتیب است: پوشیده با کسر یا جمع، منظوم، عددی و واژگانی. دلیل استقبال از هر کدام از این شیوه‌ها عبارتند از: تمایل به ساختن ماده‌تاریخ فاخر، سخت یا آسان بودن ماده‌تاریخ‌سرایی در هر روش، ویژگی‌های سبکی و زبانی زمانه و توانایی شاعران. این اشعار در مواردی نیز شامل مضامینی متفاوت مثل اشاره به نام، پیشه، و علت مرگ فرد است که بررسی هرکدام از این مضامین می‌تواند اطلاعات مفید اجتماعی، فرهنگی و تاریخی هر عصر را در اختیار ما بگذارد.

جریان‌شناسی شعرِ زنان پساهفتاد؛ با نگاهی به اشعار شاعران شاخص زن پانته‌آ صفایی و فاطمه سالاروند

کاظم رستمی شهربابکی؛ مهسا رون

دوره 17، شماره 4 ، بهمن 1404، صفحه 39-56

https://doi.org/10.22099/jba.2025.52276.4602

چکیده

آنچه در همة ادوار شعر فارسی تا قبل از مشروطه به چشم می‌خورد، حاکمیت یک جریان کلی شعر، با فضایی کاملا مردانه است. بررسی و تحلیل اشعار زنان در تاریخ ادبیات ما مغفول مانده‌است. با جنبش مشروطه و فعال شدن جنبش ... بیشتر آنچه در همة ادوار شعر فارسی تا قبل از مشروطه به چشم می‌خورد، حاکمیت یک جریان کلی شعر، با فضایی کاملا مردانه است. بررسی و تحلیل اشعار زنان در تاریخ ادبیات ما مغفول مانده‌است. با جنبش مشروطه و فعال شدن جنبش زنان و مطالبه‌گری آنها، زنان در عرصة جامعه فعال‌تر شدند اما در ادبیات و شعر زنان تحول شاخصی روی نداد. بعد از انقلاب اسلامی و درپی باز شدن فضای سیاسی و فرهنگی کشور، شعر زنان نیز تشخص ادبی پیدا کرد. این اتفاق، به‌ویژه در دهه هفتاد و هشتاد و به‌تبع جریان اصلاحات، ظهور روشنتری یافت. در این پژوهش کوشیده‌ایم با شناسایی و تحلیل الگوهای چهارگانة جریان‌شناسی، یعنی بررسی زمینه سیاسی ـ اجتماعی، کانون‌ها و محافل پشتیبان، قاعده‌سازی و نظریه‌پردازی، نقطه شروع، استمرار و چگونگی گسترش جریان، شعر زنان دهة هفتاد را، به‌مثابة یک جریان شعری، با تأکید بر اشعار دو نمایندة شاخص آن ـ پانته‌آ صفایی و فاطمه سالاروند ـ بررسی و مطالعه کنیم. این پژوهش نشان داد، قدرت گرفتن جریان اصلاحات در فضای سیاسی جامعه و به تبع آن بروز تحولات فرهنگی و زیستی، نقطه شروع و استمرار جریانی ادبی محسوب می‌شود که آن را جریان شعر دهه هفتاد می‌نامیم. بانوان شاعر این جریان را نه می‌توان کاملا روشنفکر نامید و نه انقلابی، بلکه با زنان شاعری مواجهیم که به نوعی اعتدال ادبی- اجتماعی رسیده‌اند؛ یعنی هم در حوزه جنبش زنان و مطالبات فمینیستی اشعار متعددی دارند و هم در نقد اجتماعی، عاشقانه و آیینی.

بررسی قصیده‌ی «نامه‌ی اهل خراسان» انوری بر اساس نظریه‌ی تحلیل گفتمان انتقادی ون‌د‌ایک

فاطمه سادات طاهری

دوره 17، شماره 4 ، بهمن 1404، صفحه 57-76

https://doi.org/10.22099/jba.2025.52351.4605

چکیده

تحلیل گفتمان انتقادی رویکردی بینارشته‌ای است که زبان، جامعه، ایدئولوژی و قدرت از مؤلفه‌های اصلی آن شمرده‌می-شوند. ون‌دایک، به‌عنوان یکی از نظریه‌پردازان تحلیل گفتمان انتقادی با مطرح‌کردن مربع ... بیشتر

نقدی بر«فرهنگ سخنوران» با تکیه بر شاعران فارس

حمیدرضا فهندژسعدی؛ عباس پارساطلب

دوره 17، شماره 4 ، بهمن 1404، صفحه 77-92

https://doi.org/10.22099/jba.2025.51466.4575

چکیده

یکی از آثار ماندگار و کاربردی در پژوهش‌های معاصر شعر فارسی، فرهنگ‌ سخنوران است که به کوشش عبدالرسول خیّامپور در دو جلد تدوین یافته است. مؤلّف در این اثر، فهرستی از تخلّصِ شاعران فارسی‌زبان را بر اساس ... بیشتر یکی از آثار ماندگار و کاربردی در پژوهش‌های معاصر شعر فارسی، فرهنگ‌ سخنوران است که به کوشش عبدالرسول خیّامپور در دو جلد تدوین یافته است. مؤلّف در این اثر، فهرستی از تخلّصِ شاعران فارسی‌زبان را بر اساس حروفِ الفبا ترتیب داده است که پژوهش‌گر می‌تواند با مراجعه به تخلّص شاعر مورد نظر خود، منابعی را دربارۀ آن سراینده شناسایی کند. این فرهنگ با همۀ ارج و اهمیّتی که دارد، مانندِ هر اثر بزرگ دیگر، خالی از ایراد و اشکال نیست و گویا تاکنون توجّه ناقدان و صاحب‎نظران را به خود جلب نکرده است. مقالۀ حاضر می‌کوشد به‌اختصار، تعدادی از همین مشکلات و چالش‌ها را که خواننده در استفاده از فرهنگ سخنوران با آن‌ها مواجه می‌شود، با دیگر پژوهش‌گران در میان بگذارد. از عمده ایرادهای این اثر، ایجادِ دو یا چند مدخل برای یک شاعر است. همین امر سبب می‌شود که خواننده هنگام رجوع به یک مدخل، از دیگر مدخل‌ها و اطّلاعاتی که در ذیلِ آن‌ها آمده است، بازبماند. به همین منظور، در این یادداشت ابتدا مقدّمه‌ای در معرّفی فرهنگ سخنوران و شیوۀ نگارش آن خواهد آمد. در ادامه، خواننده با برجسته‌ترین علّت‌هایی که باعث شده در این فرهنگ برای بعضی شعرا، دو یا چند مدخل ایجاد شود، آشنا خواهد شد و درمی‌یابد که مؤلّف گاه برای یک شاعر، هم با نام و هم با تخلّص، مدخل ایجاد کرده است؛ چنان‌که در مواردی، هم با شهرت و هم با اسم. گاه تصحیف موجب دو یا چندگانه‌خوانی شده است. در مواردی مؤلّف خود القابی را برای یک شاعر برساخته و دو یا چند مدخل در نظر گرفته است. بعضی از سرایندگانِ بدون تخلّص، با دو نسبت، مدخل شده‌اند. در جاهایی نیز، دو تخلّصِ کاملاً مشابه، و به صورت متوالی، برای یک شاعر مدخل شده است.

ساخت داخلی فضاهای ذهنی در استعاره‌های داستان «رستم و سهراب» بر اساس نظریه‌ی شناختی فوکونیه

ابوالفضل مصفا جهرمی؛ عظیم جباره ناصرو

دوره 17، شماره 4 ، بهمن 1404، صفحه 93-108

https://doi.org/10.22099/jba.2025.47856.4419

چکیده

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های ادبیات فارسی سمبولیک بودن آن است و استعاره از نگاه شناختی از موضوعات جدید در این حوزه به شمار می‌رود. نگارندگان در این پژوهش می‌کوشند با بررسی استعاره‌های داستان «رستم ... بیشتر یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های ادبیات فارسی سمبولیک بودن آن است و استعاره از نگاه شناختی از موضوعات جدید در این حوزه به شمار می‌رود. نگارندگان در این پژوهش می‌کوشند با بررسی استعاره‌های داستان «رستم و سهراب» بر اساس مدل شناختی فضاهای ذهنی فوکونیه و ساخت داخلی آن یعنی فریم‌ها بپردازند. بر اساس نظریه‌ی فوکونیه، استعاره، رفتن از یک فضای ذهنی به فضای دیگر است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد فضاهایی که استعاره‌های متن رستم و سهراب بر اساس آن‌ها شکل گرفته است، در چهار دسته قرار می‌گیرد: نخست، استعاره‌هایی که می‌توان برای آن‌ها یک فریم کلی‌تر در نظر گرفت و همه را در قالب یک فضای ذهنی تحلیل کرد. فریم قدرت بر همه‌ی این استعاره‌ها مسلط است؛ گروه دوم، استعاره‌هایی که فریم پیوند دهنده برای آن‌ها در گفتمان شعر نقش چندانی بازی نمی‌کند؛ دسته‌ی سوم، استعاره‌هایی که فرایندی محسوب می‌شوند و یکی از فضاها با یک فریم فرایندی (فعلی) مرتبط می‌شود؛ مهم‌ترین ویژگی این دسته این است که قسمت‌هایی از فریم در متن فعال هستند. فریم‌های فرایندی از این نظر در خور توجه هستند که وقوع برخی کلمات در شعر را توجیه می‌کنند و گفتمان متن را شکل می‌دهند. دسته‌ی چهارم استعاره‌ها از این نظر در خور توجه هستند که مسیر استعاری را از انتزاعی به عینی دنبال می‌کنند و از این دیدگاه در تقابل با سایر استعاره‌های متن هستند که مسیر حرکت استعاره‌ای آن‌ها از عینی به انتزاعی یا از انتزاعی به انتزاعی‌تر است.

تحلیل شخصیت در داستان رستم و سهراب

دوره 5، شماره 2 ، شهریور 1392، ، صفحه 151-176

https://doi.org/10.22099/jba.2013.597

چکیده

نقد روان‌کاوی، از نقدهای مهمی است که در بررسی متون ادبی از آن بهره گرفته میشود. در این مقاله براساس این نقد، به تحلیل شخصیت سهراب، رستم و کاووس در داستان «رستم و سهراب» پرداخته شده است. ابتدا شخصیت ... بیشتر

بررسی نام های معشوق در غزل

دوره 6، شماره 3 ، آذر 1393، ، صفحه 1-20

https://doi.org/10.22099/jba.2014.2116

چکیده

در ادب غنائی ، معشوق با نام های گوناگونی یاد شده که اصلی ترین آنها عبارت است از: معشوق، یار، دوست، جانان و دلبر. علاوه بر این نام های اصلی ، معشوق در شعر غنائی با عنوان های تشبیهی ، استعاری و وصفی خطاب شده ... بیشتر

جلوه های ناز معشوق در شعر حافظ

دوره 6، شماره 4 ، اسفند 1393، ، صفحه 153-170

https://doi.org/10.22099/jba.2015.2374

چکیده

یکی از ویژگی های معشوق این است که به جلوه های گوناگون خود را بر عاشق عرضه می دارد و سعی می کند دل او را برباید. این جلوه گری ها بیانگر ناز معشوق هستند. حاصل این پژوهش این است که گاه عشق الهی به صورت عشق انسانی ... بیشتر

رویکرد روایت‌شناسی به شخصیت و سرنمون ازلی با تکیه بر داستان‌های شاهنامه

دوره 7، شماره 1 ، خرداد 1394، ، صفحه 177-198

https://doi.org/10.22099/jba.2015.2410

چکیده

روایت از شاخص‌های برجسته و از عناصر بسیار مهم در داستان، حماسه، اسطوره و بنیاد هرگونه جمله خبری است. تمامی دلالت‌های زبانی برای این‌که بتوانند به بهترین صورت پیام را از فرستنده به خواننده برسانند ازروایت ... بیشتر روایت از شاخص‌های برجسته و از عناصر بسیار مهم در داستان، حماسه، اسطوره و بنیاد هرگونه جمله خبری است. تمامی دلالت‌های زبانی برای این‌که بتوانند به بهترین صورت پیام را از فرستنده به خواننده برسانند ازروایت استفاده می‌کنند. یکی از مسائل قابل مطالعه در روایت شناسی بررسی شخصیت است؛ به همین منظور در این مقاله ابتدا دیدگاه‌های مختلف درباره شخصیت به خصوص دیدگاه ساختارگرایان بیان، سپس به بررسی شخصیت در داستان‌های حماسی و غنایی شاهنامه پرداخته می‌شود و بر اساس کنش‌های شخصیت‌ها، الگویی تازه برای بررسی این داستان‌ها ارائه می‌گردد؛ در ادامه نیز نمونه ازلی‌ای که این ساختارها بر اساس آن ساخته شده‌اند، مطرح می‌شود. در داستان‌های روایی حماسی و مبتنی بر جنگ بر اساس کنش شخصیت‌ها، سه شخصیت حضور دارد: یاری‌شونده، یاری‌کننده و مخالف. سرنمون این ساختار شخصیت نیز برگرفته از «اسطوره آفرینش» است. شخصیت یاری‌شونده برابر با اهورامزدا، مخالف با اهریمن و یاری‌کننده معادل موجودات و به خصوص انسان است. داستان‌های روایی غنایی نیز مبتنی بر چهار شخصیت عاشق، معشوق، یاری‌کننده و مخالف‌اند و سرنمون آنها داستان «هدایت» است. معشوق با خداوند، عاشق با انسان، یاری‌گر با پیامبر و مخالف با شیطان همخوانی دارد

رویکردی انتقادی به نوع حَماسی در ادبیّات فارسی

دوره 5، شماره 4 ، اسفند 1392، ، صفحه 41-66

https://doi.org/10.22099/jba.2014.1497

چکیده

آیا تشریح و تبیین نوع حماسی در ادبیّات فارسی سابقه¬ای داشته است؟ در تعریف کلیشه¬ای، مکرّر و نسبتاً غربی این نوع در ایران، کلیّت و پیکره¬ی میراث ادب فارسی مورد توجّه بوده است؟ نگرش¬های شاهکاراندیشانه ... بیشتر

راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در ستایش ممدوحان با تکیه بر نظریۀ چهارچوب سازی انتمن و مربع ایدئولوژیک ون دایک

امین بنی طالبی دهکردی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 09 شهریور 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53241.4646

چکیده

اشعار شاعران درباری به‌عنوان رسانه جمعی و غیرخنثی، نقش مؤثری در شکل‌دهی به افکار مخاطب دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در تبلیغ و ستایش خصایص جسمانی و باطنی سلاطین و اربابان ... بیشتر اشعار شاعران درباری به‌عنوان رسانه جمعی و غیرخنثی، نقش مؤثری در شکل‌دهی به افکار مخاطب دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی راهبردهای زبانی فرخی سیستانی در تبلیغ و ستایش خصایص جسمانی و باطنی سلاطین و اربابان قدرت دربار غزنه در 214 قصیده انجام شده‌است. به این منظور، دو نظریه چهارچوب‌سازی انتمن و مربع ایدئولوژیک ون‌دایک انتخاب شد. نگارنده با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش‌هاست که راهبردهای انتخاب‌شده برای چهارچوب‌سازی اشعار مدحی به چه صورت بوده‌؟ و فرخی چگونه چهارچوب‌های تبلیغاتی مورد نظر خویش را به اجرا درآورده‌؟ و راهبرد مرجع برای سایر راهبردها کدام است؟ نتایج نشان می‌دهد شاعر با تلفیق سه راهبرد پیش‌فرض، بزرگ‌نمایی و دراماتیزه‌شدگی به راهبردهای همدلی، فاصله‌گذاری، قطبی‌سازی، انکارکردن و صورت‌های ضدواقع‌گرا روی آورده‌است. در واقع، شاعر با بدیهی‌دانستن ایدئولوژی دینی و انتساب اغراق‌آمیز آن به اَعمال سلاطین غزنوی، به برانگیختن احساسات مخاطب در راستای حفظ وحدت درون‌گروهی پرداخته‌است؛ بر مبنای این پیش‌فرض، مخالفان به سبب بددینی و بر اساس راهبرد قطبی‌سازی و فاصله‌گذاری در نقطه مقابل قرار می‌گیرند. شاعر بر اساس اضلاع مربع ایدئولوژیک ون‌دایک با برجسته‌سازی ویژگی‌های مثبت ممدوح در سه چهارچوب مقدس‌مآبی، سخاوتمندی و جنگاوری (ضلع اول)، به انکارکردن سیاست‌ها و رفتارهای نادرست ممدوح (ضلع سوم) و انکار شایستگی بزرگان دینی و ملی پرداخته (ضلع دوم)؛ در مقابل، شاعر با استفاده از راهبرد صورت‌های ضدواقع‌گرا، به ارائه چهره‌ای ملعون از دشمن پرداخته‌است (ضلع چهارم) که بر اساس راهبرد دراماتیزه-شدگی و تحریک احساس نفرت مخاطب، نابودی او را امری واجب می‌داند. همچنین، شاعر در راهبردهای مثال-آوردن، تشبیه، مقایسه، هم‌معنایی و آشکارسازی، با ملموس‌سازی محتوا، بیان جزئیات وقایع، بهره‌گیری از استدلال‌های شاعرانه و افزایش قدرت اقناع‌کنندگی کلام، به دنبال تقویت ویژگی‌های مثبت جناح خودی (ممدوح) و برجسته‌سازی نقاط منفی دیگری (دشمن) و چهارچوب‌بندی کلام خویش است

رنگ‌ها و رازها؛ «نقش نمادین و هنری رنگ در اشعار منوچهر شیبانی»

محمد فرخزاد

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 15 شهریور 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.52596.4619

چکیده

رنگ، در میان اقوام و فرهنگ‌های مختلف همواره مفهومی نمادین داشته و اندیشه‌ها و باورهای مختلف را منعکس می‌کرده است. در این میان رنگ در آثار ادبی، عموماً بیانگر اندیشه‌ها و باورهای شاعر یا نویسنده دربارۀ ... بیشتر رنگ، در میان اقوام و فرهنگ‌های مختلف همواره مفهومی نمادین داشته و اندیشه‌ها و باورهای مختلف را منعکس می‌کرده است. در این میان رنگ در آثار ادبی، عموماً بیانگر اندیشه‌ها و باورهای شاعر یا نویسنده دربارۀ موضوعی مشخّص بوده است. کارکرد رنگ در شعر شاعرانی که در زندگی واقعی خود با رنگ سروکار داشته‌اند می‌تواند مفهومی عمیق‌تر را منتقل کند. منوچهر شیبانی نخستین شاعر نقّاشی است که بازتاب رنگ در اشعارش گسترده، عمیق، مفهومی و در موارد متعددی نمادین است. این شاعر نقّاش در دهۀ بیست خورشیدی نخستین دفتر شعر خود را منتشر کرد که «رنگ‌ها» در آن بازتاب گسترده‌ای داشتند. در این پژوهش با بررسی سه مجموعۀ شعری شیبانی (جرقه، آتشکدۀ خاموش، سراب‌های کویری)، کارکرد مفاهیم، اندیشه‌ها و بازتاب نمودهای نمادین و روانشناختی رنگ مورد بررسی قرار گرفت. با پژوهش در انواع رنگ در اشعار شیبانی یک سیر نزولی در کاربرد رنگ‌ها دیده‌می‌شود که نشان‌دهندۀ تغییر در اندیشه‌ها و باورهای سیاسی و اجتماعی شاعر به سوی عواطف و احساسات شخصی است که عموماً نشانگر یأس و بدبینی و ناامیدی درونی اوست. کاربرد رنگ‌ها در نخستین دفتر در بیشتر موارد بیانگر مفهومی کنایی و نمادین از رنج و اندوه مردم است؛ امّا سیر رنگ از دفتر جرقّه تا سراب‌های کویری کارکرد سیاسی و اجتماعی خود را از دست داده و جای خود را به یأس و اندوه شخصی می‌دهد.

تحلیل کارکرد سه‌گانه‌ی کارپمن در شعر روایی فروغ فرخزاد

محمود گرجی؛ محمدرضا حسنی جلیلیان؛ علی نوری

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 23 شهریور 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.52524.4615

چکیده

چکیدهنخستین‌بار «استفان کارپمن»، روان‌شناس امریکایی، «شرور، قربانی و قهرمان» را به‌عنوان سه نقش اصلی هر فرد در جامعه معرفی‌کرد. این نظریه، که سپس به ادبیات، نقد روان‌کاوانه و تحلیل ساختار ... بیشتر چکیدهنخستین‌بار «استفان کارپمن»، روان‌شناس امریکایی، «شرور، قربانی و قهرمان» را به‌عنوان سه نقش اصلی هر فرد در جامعه معرفی‌کرد. این نظریه، که سپس به ادبیات، نقد روان‌کاوانه و تحلیل ساختار روایت‌های ادبی نیز راه یافت، به «مثلث کارپمن» معروف شده‌است. حضور شخصیت‌های مثلث کارپمن در ساختار روایت و بسیاری از قصه‌ها، داستان‌ها و افسانه‌ها، از مهم‌ترین عوامل گیرایی آنها است؛ براساس نظریه‌ی کارپمن، این سه نقش، در داستان زندگی هر فردی دیده می‌شود، افراد، در هر سه نقش، جابه‌جا می‌شوند، نقش‌ها، لزوماً پدیده‌هایی انسانی نیستند، و «قربانی»، محور اصلی روایت است. پیرامون شعر و زندگی فروغ فرخزاد، شاعر مطرح معاصر نیز مباحث فراوانی مطرح شده است. از آنجا که ردپای شخصیت‌های مثلث کارپمن در اشعار روایی فروغ، دیده می‌شود، مسأله این تحقیق، بررسی چگونگی این حضور، و تبیین روان‌شناختی آن است. از این رو با هدف تبیین کارکردهای مثلث کارپمن در اشعار روایی این شاعر، برخی از مهم‌ترین آثار او به روش توصیفی تحلیلی بررسی شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد: در اشعار روایی فروغ، نقش قربانی از دو نقش دیگر برجسته‌تر است. همچنین به‌نظرمی‌رسد فروغ به‌رغم تظاهر به گریز از نقش قربانی، از پذیرش این نقش راضی است. این رضایت‌ ممکن است برخاسته از برجستگی شاخصۀ «زنانگی» باشد.

مؤلفه‌های تصویرپردازی غزل شاعران مهاجر سبک هندی (بر اساس غزلیات طالب‌آملی)

روح اله هاشمی؛ محمدعلی محمودی؛ عبدالعلی اویسی کهخا

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 21 مهر 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.52973.4645

چکیده

طالب‌آملی (994- احتمالاً 1034-1036 هـ. ق) یکی از بزرگ‌ترین و پرکارترین شاعران سبک هندی است که بیش از هزار و ششصد غزل سروده است. مکان اولیه و ثانویه‌ای که طالب در آن زیسته؛ یعنی آمل و شبه قاره هند، تأثیر قابل‌توجهی ... بیشتر

تحلیل موضوعی و محتوایی مقالات مجله‌ی شعرپژوهی (بوستان ادب) از شماره‌ی 1 تا 60‏ ‏(بهار 1388 تا تابستان 1403)‏

محمد مرادی؛ صدیقه محمدی حسین آبادی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 23 مهر 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53329.4647

چکیده

تحلیل موضوعی و محتوایی مقالات مجله‌ی شعرپژوهی (بوستان ادب) از شماره‌ی 1 تا 60‏‏(بهار 1388 تا تابستان 1403)‏چکیدهمجله‏ی شعرپژوهی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز، تنها مجله‏ی علمی-پژوهشی زبان و ادبیات فارسی ... بیشتر تحلیل موضوعی و محتوایی مقالات مجله‌ی شعرپژوهی (بوستان ادب) از شماره‌ی 1 تا 60‏‏(بهار 1388 تا تابستان 1403)‏چکیدهمجله‏ی شعرپژوهی (بوستان ادب) دانشگاه شیراز، تنها مجله‏ی علمی-پژوهشی زبان و ادبیات فارسی است ‏که به صورت تخصصی پژوهش‌های مربوط به شعر فارسی را منتشر می‌کند و از سال 1388 در قالب ‏دوفصلنامه منتشر شده و تحقیقات دانشگاهی این حوزه را در اختیار پژوهشگران قرار داده است. باتوجه به ‏اهمیت این مجله در تحقیقات ادبی معاصر به‌ویژه در حوزه‌ی مطالعات شعر فارسی، در این مقاله پس از ‏تنظیم پیکره‏ای از 551 مقاله‏ی منتشر شده‏ در 60 شماره‏ی مجله (بهار 1388 تا تابستان 1403) در قالب ‏word، به صورت جستجوی همزمان یارانه‏ای و دستی، پژوهش‏ها از منظرهای الگوی نظری، آثار و خالقان ‏ادبی پرتکرار، موضوع‌ها و حوزه‌های اصلی پژوهش و دوره‌های اصلی شعر فارسی بررسی شده است. نتایج ‏نشان می‏دهد پیوندی مستقیم میان موضوعات پربسامد پژوهش‌ها و رشته‌ها و گرایش‌های موجود در ‏دانشگاه‌ها، به‌ویژه دانشگاه شیراز و همچنین، محتوای سرفصل‌ها و دروس مقاطع رشته‌ی زبان و ادبیات ‏فارسی وجود دارد. از منظر دوره‌شناسی، پژوهشگران بیش از همه بر اشعار سده‌های چهارم، ششم و هفتم و ‏هشتم و دوران معاصر و شاعرانی چون: فردوسی و حافظ و مولوی و عطار و سعدی متمرکز شده‌اند و ‏بسیاری از حوزه‌های شعر فارسی کمتر بررسی و نقد شده است. ‏واژه‏های کلیدی: بوستان ادب، دانشگاه شیراز، مجله‏‏ی شعر پژوهی، مقالات علمی پژوهشی، تحلیل موضوعی.‏

تحلیل درون‌مایۀ مقطع غزل(با بررسی درون‌مایۀ مقطع غزل‌های میر کرمانی، خواجوی کرمانی، عماد فقیه کرمانی و حافظ شیرازی)

زهره احمدی پور اناری؛ حکیمه دانشور؛ مهدیه افرا

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 06 آبان 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.52526.4616

چکیده

در این پژوهش مقطع غزل‌های چهار شاعر قرن هشتم؛ میرکرمانی، خواجوی‌کرمانی، عمادکرمانی و حافظ شیرازی بررسی می‌گردد تا هم کم و کیف درون‌مایۀ مقطع غزلیات این شاعران معلوم شود و هم ظرفیت معنایی مقطع غزل ... بیشتر در این پژوهش مقطع غزل‌های چهار شاعر قرن هشتم؛ میرکرمانی، خواجوی‌کرمانی، عمادکرمانی و حافظ شیرازی بررسی می‌گردد تا هم کم و کیف درون‌مایۀ مقطع غزلیات این شاعران معلوم شود و هم ظرفیت معنایی مقطع غزل مشخص گردد. برای انجام این تحقیق از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده‌است؛ بدین منظور درون‌مایۀ تمام ابیات مقطع در دیوان غزلیات چهار شاعر استخراج و بررسی شد. نتایج تحقیق نشان داد که مقطع غزل جایگاهی برای ارائۀ درون‌مایه‌های متنوع غنایی و نیز مضامین غیرغنایی است؛ وجود درون‌مایه‌های واقع‌گرایانه از جمله رندانه (که زیربنای آن انتقاد اجتماعی است)، مفاخره، مدح، یادکرد وطن و بیان احوال شخصی در مقطع غزل، ظرفیت‌های معنایی بیت پایانی غزل را می‌افزاید و باعث می‌شود که بیت مقطع در پژوهش‌های تاریخی، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی مد نظر قرار گیرد. همچنین نتیجۀ تحقیق نشان داد که بیت مقطع می‌تواند موضعی برای مضمون‌گرایی یا معناگرایی باشد؛ به‌طوری‌که شاعر مضمون‌پردازی چون میرکرمانی در بیت مقطع نیز به بیان مضامین عاشقانه می‌پردازد، اما شاعر معناگرایی چون حافظ با رویکردی برون‌گرایانه، دربارۀ خود (با مفاخره و بیان احوال شخصی)، دربارۀ دیگران (با مدح) و دربارۀ جامعه (با پند و انتقاد) سخن می‌گوید.

تحلیل نظیره گویی ها از امهات متون نظم فارسی

احمد گلی؛ یدالله نصراللهی؛ فرشته آهیخته

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 28 آبان 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.51531.4579

چکیده

‏پدیدۀ منسجم ادبیات، بی‌شک متشکل از اجزائی است که هر کدام از این اجزا، با درونی‌شدگی نقش خود در روابطی متقابل با یکدیگر، یاریگر وقوع سامان‌یافتگی این گستره شده‌اند. آنچه امروزه در زیرشاخه‌‌های ... بیشتر ‏پدیدۀ منسجم ادبیات، بی‌شک متشکل از اجزائی است که هر کدام از این اجزا، با درونی‌شدگی نقش خود در روابطی متقابل با یکدیگر، یاریگر وقوع سامان‌یافتگی این گستره شده‌اند. آنچه امروزه در زیرشاخه‌‌های نقد معاصر، به موضوع این روابط و تأثیرها می‌پردازد، گرایشی منتقدانه با مفهوم نقد نفوذ یا ادبیات تأثیر است که تحت مقوله‌های «نقد تکوینی» و «بینامتنیت»، به بررسی تأثیر و چگونگی تکوین یک اثر ادبی پرداخته است. این نحله‌ها با بررسی تطبیق متون «پسامتنی» و آبشخور آن‌ها تحت عنوان «پیش‌متن»، در سایه‌سار عوامل دخیل در روابط بینامتنی چون «بیش‌متن»، «پیرامتن»، «فرامتن»، «سرمتن» و ... سعی بر آن داشته‌اند که میزان، نوع و کیفیت این تأثیر را تعریف و تفسیر کنند. از آنجا که نظیره‌های فارسی بر مدار روابط متأثرانه میان‌متنی شکل گرفته و حیاتی ادبی یافته‌اند، شاخصه‌های بینامتنی این نحله‌ها را می‌توان در میان آن‌ها جستجو کرد، این مقاله با بررسی و تحلیل عناصر میان-متنی نقد تکوینی و ادبیات بینامتنی در نظیره‌ها، با تقابل متن‌های الگو، نشان داده است که نظیره‌ها با وام‌گیری مصالح زبانی، محتوایی و ادبی از اثر مادر، در گستره و مرز تراگونگی، بینامتنیت و تأثیرات صریح و غیرصریح، نمونه‌ای آشکار از تعامل و بازآفرینی متن مادر ارائه می‌کنند. یافته‌های کلیدی این پژوهش همچنین نشان دادند که نظیره‌ها ضمن حفظ پیوند با متن مادر، امکان نوآوری و خلق هویت مستقل ادبی را دارند و روابط بینامتنی آن‌ها شامل انواع صریح، غیرصریح، ضمنی و تراگونگی است.

بررسی اثرپذیری داستان عامیانه‌ی کوراوغلو ازآثار نظامی با تکیه بر «هفت‌پیکر» و «خسرو و شیرین»

محمدحسین نیکداراصل؛ فرود عبدالهی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 22 آذر 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53133.4640

چکیده

نظامی گنجوی، از بزرگ‌ترین شاعران اثرگذار و صاحب سبک در داستان‌سرایی ادب فارسی، با آفرینش آثاری همچون «خسرو و شیرین» و «هفت‌پیکر» مضامینی همچون خیر و شر، عشق و وفاداری را در ادبیات فارسی ... بیشتر نظامی گنجوی، از بزرگ‌ترین شاعران اثرگذار و صاحب سبک در داستان‌سرایی ادب فارسی، با آفرینش آثاری همچون «خسرو و شیرین» و «هفت‌پیکر» مضامینی همچون خیر و شر، عشق و وفاداری را در ادبیات فارسی جاودانه کرده است. این مضامین در بسیاری از آثار ادبی پس از او بازتاب یافته‌اند؛ از جمله در داستان‌ عامیانه‌ی «کوراوغلو». در این پژوهش، به شیوه توصیفی - تحلیلی، به بررسی مضامین وام‌گرفته از آثار نظامی در داستان‌های کوراوغلو پرداخته‌شده است. نتایج نشان می‌دهد که شروع داستان «کوراوغلو» با مضمون خیر و شر، به‌ویژه در ماجرای کور شدن علی‌کیشی توسط حسن پاشا، به‌گونه‌ای مستقیم از گنبد پنجم «هفت‌پیکر» الهام گرفته است. به‌علاوه، نژاد اسبان در «کوراوغلو» که از دریاها می‌آیند، با نژاد اسب شبدیز در «خسرو و شیرین» همگونی‌های اساطیری دارند و آفرینش هر دو ریشه کهن ایرانی دارند و رفتارها و ظاهر اسبان(قیرآت و دورآت) در داستان کوراوغلو نیز با شبدیز و گلگون همانندی قابل‌توجه دارند.. عنصر خواب نیز در هر دو اثر به‌عنوان پیشگو و راهنما به‌کاررفته است. به‌طورکلی، این پژوهش نشان می‌دهد که داستان‌های کوراوغلو در مضامین بنیادین خود، همچون خیر و شر، تقدس اعداد ، سفر، چشمه زندگی‌بخش به‌طور مستقیم و غیرمستقیم تحت تأثیر آثار نظامی بوده‌اند. این تأثیرات نشان‌دهنده‌ی پیوندهای عمیق بینامتنی بین این آثار و تأکید بر نقش کلیدی نظامی در شکل‌گیری ساختار حماسی و عاشقانه این داستان‌هاست.

کارکردهای گفتمانی برجسته سازی گویشی در شعر معاصر خراسان شمالی براساس روبکرد نشانه‎معناشناسی (مطالعۀ موردی: منظومۀ دوچنار و لیلانه ها اثر حسن روشان)

فاطمه زمانی؛ ابراهیم کنعانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 30 آذر 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.50839.4550

چکیده

برجسته‌سازی زبانی، در اشکال متنوع واژگانی، نحوی، زمانی، گویشی و معنایی، نقشی محوری در آفرینش‌های ادبی ایفا می‌کند. در بوم‌سروده‌ها، ارجاع به مؤلفه‌های فرهنگی، محیطی و زیست‌بوم شاعر، به بسامد فزایندۀ ... بیشتر برجسته‌سازی زبانی، در اشکال متنوع واژگانی، نحوی، زمانی، گویشی و معنایی، نقشی محوری در آفرینش‌های ادبی ایفا می‌کند. در بوم‌سروده‌ها، ارجاع به مؤلفه‌های فرهنگی، محیطی و زیست‌بوم شاعر، به بسامد فزایندۀ واژگان محلی و در‎نتیجه برجسته‌سازی گویشی منجر می‌شود. این پژوهش، با اتخاذ رویکرد کیفی نشانه‌معناشناسی، به تحلیل کارکردهای گفتمانی برجسته‌سازی‌های گویشی در شعر معاصر خراسان شمالی می‌پردازد. بدین منظور، دو مجموعۀ شعر دوچنار و لیلانه‌ها (گزیدۀ غزلیات) اثر حسن روشان (م. 1355)، انتخاب شده‌اند که مجموعاً 328 واژه محلی و گویشی در دوچنار و لیلانه‌ها استفاده شده‌است. این واژه‌ها عمدتاً حول محور نام‌های محلی اماکن، خوراک، پوشاک و بازی‌هاست که کارکردهای متعددی را در سطوح گفتمان فعال می‌سازد. از منظر کارکرد عاطفی گفتمان، این واژگان بیانگر تعلق خاطر شاعر به زادگاه‌اش است و در سطح شناختی، به بازنمایی هویت اجتماعی و فرهنگی وی کمک می‌کنند. این امر، ساختاری افزایشی را در نحو تنشی گفتمان ایجاد می‌کند که به تعمیق تجربۀ زیستۀ مخاطب می‌انجامد. در بعد حسی-ادراکی، کاربرد هدفمند واژگان گویشی، به گونه‌ای پدیدارشناسانه، موجب «حاضرسازی غایب» می‌گردد. این حاضرسازی، با فعال کردن حواس پنج‌گانۀ سوژه در فرایند دریافت معنا، ابژه‌های بومی را به «نمایه‌ای فرهنگی» تبدیل می‌کند و در فضایی نوستالژیک، احساساتی عمیق نظیر تفاخر، صلابت و شادمانی را در گوینده و مخاطب برمی‌انگیزد. این پویایی حسی-ادراکی، فراتر از یک بازنمایی ساده، به خلق یک تجربۀ زیباشناختی منحصر به فرد منجر می‌شود. در این تجربه، واژگان محلی، با خلق زمانِ «زیبایی‌شناختی حضور» باعث گسست گفته‌پرداز از جهان عینی و پیوند با دنیای درون می‌شود. برآیند این فرایند، تولید معنا و تصاویر شاعرانۀ خلاقانه است و بیانگر «سوبژکتیویتۀ گفتمانی» خاص این شاعر است.

پیرانِ توران و گودرزِ ایران؛ مقایسۀ دو نمادِ خردِ شاهنامه فردوسی بر مبنای کهن‌الگوی پیر خردمند یونگ

عبدالله واثق عباسی؛ شهریار شهرکی؛ جلال الدین گرگیج

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 16 دی 1404

https://doi.org/10.22099/jba.2025.53884.4670

چکیده

شخصیت‌های گودرز گشوادگان و پیران ویسه در شاهنامۀ فردوسی، دو چهرۀ برجسته از دو جبهۀ متقابلِ ایران و توران‌اند که با وجود تفاوت در سرنوشت، از نظر جایگاه سیاسی، ویژگی‌های شخصیتی، خردمندی، تدبیر و نقش‌آفرینی ... بیشتر شخصیت‌های گودرز گشوادگان و پیران ویسه در شاهنامۀ فردوسی، دو چهرۀ برجسته از دو جبهۀ متقابلِ ایران و توران‌اند که با وجود تفاوت در سرنوشت، از نظر جایگاه سیاسی، ویژگی‌های شخصیتی، خردمندی، تدبیر و نقش‌آفرینی اجتماعی، شباهت‌های چشمگیری دارند. این مقاله با هدف تحلیل تطبیقی این دو شخصیت در چارچوب نظریة روان‌شناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ، به بررسی بازتاب کهن‌الگوی «پیر خردمند» در ساختار روایی شاهنامه می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که چگونه فردوسی از طریق این دو شخصیت، کهن‌الگوی پیر خردمند را در دو سویۀ خیر و شر بازنمایی می‌کند و چه پیام روان‌شناختی و اخلاقی از این تقابل به دست می‌آید. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل متنی ادبی و منابع روان‌شناسی تحلیلی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که گودرز و پیران، هر دو تجلی‌هایی از کهن‌الگوی پیر خردمند هستند؛ گودرز در جبهۀ نور و راستی، و پیران در جبهۀ تاریکی و تردید. این دوگانگی، بازتابی از ساختار روان انسان و تقابل میان وجدان و سایه در ناخودآگاه جمعی است. فردوسی با بهره‌گیری از این کهن‌الگو، نه‌تنها به غنای حماسی اثر خود می‌افزاید، بلکه مفاهیم ژرف روان‌شناختی را در قالبی اسطوره‌ای و روایی بازآفرینی می‌کند.

تعداد مقالات ارسال شده	3,614
تعداد مقالات رد شده	2,744
درصد عدم پذیرش	76
تعداد مقالات پذیرفته شده	454
درصد پذیرش	13
تعداد پایگاه های نمایه شده	18

تعداد دوره‌ها	17
تعداد شماره‌ها	65
تعداد مقالات	602
تعداد نویسندگان	844
تعداد مشاهده مقاله	1,333,391
تعداد دریافت فایل اصل مقاله	670,032
نسبت مشاهده بر مقاله	2214.94

تعداد دوره‌ها	17
تعداد شماره‌ها	65

دوره 17 (1404)

دوره 16 (1403)

دوره 15 (1402)

دوره 14 (1401)

دوره 13 (1400)

دوره 12 (1399)

دوره 11 (1398)

دوره 10 (1397)

دوره 9 (1396)

دوره 8 (1395)

دوره 7 (1394)

دوره 6 (1393)

دوره 5 (1392)

دوره 4 (1391)

دوره 3 (1390)

دوره 2 (1389)

دوره 1 (1388)

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

بانک ها و نمایه نامه ها

ابر واژگان